Save Aravalli: દેશના પર્યાવરણવિદો, આદિવાસી સમાજ અને પ્રકૃતિપ્રેમીઓ હાલ Sava Aravali Campain ચલાવી રહ્યા છે. તેઓ ત્રણ રાજ્યો અને એક કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાંથી પસાર થતી અરવલ્લી પર્વતમાળા અંગે ચિંતિત છે. 20 નવેમ્બરના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે પર્યાવરણ મંત્રાલયની એક ભલામણને માન્ય રાખી હતી. કેન્દ્ર સરકારની ભલામણ સ્વીકારીને, અરવલ્લીની નવી વ્યાખ્યા સ્થાપિત કરવામાં આવી છે.
હવે, ફક્ત પર્વતમાળા આસપાસના સ્થાનિક સ્તરથી 100 મીટર કે તેથી વધુ ઊંચી ટેકરીઓને “અરવલ્લી પર્વતમાળા” ગણવામાં આવશે. જો આવી બે કે તેથી વધુ ટેકરીઓ એકબીજાથી 500 મીટરની અંદર હોય, તો તેમને “અરવલ્લી પર્વતમાળા” કહેવામાં આવશે. આ નિર્ણયને કારણે 700 કિલોમીટર સુધી ફેલાયેલી અરવલ્લીની પર્વતમાળા પર સંકટના વાદળો ઘેરાયા છે.
પર્યાવરણવિદો અને કાર્યકરો સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયથી ચિંતિત છે. તેમનું કહેવું છે કે આ નવી વ્યાખ્યા અરવલ્લીના લગભગ 90 ટકા ભાગને સંરક્ષણમાંથી બાકાત કરી નાખશે. જો આવું થશે, તો આ વિસ્તારમાં ખાણકામ અને બાંધકામ શરૂ થશે, જેનાથી ઇકોસિસ્ટમ અને પર્યાવરણ પર અસર પડશે. દેશભરના પર્યાવરણવિદોએ સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણય અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. સોશિયલ મીડિયા પર #SaveAravalli હેશટેગ ટ્રેન્ડ કરી રહ્યું છે. લોકો આ પ્રાચીન પર્વતમાળાને બચાવવા માટે અપીલ કરી રહ્યા છે.
આ પણ વાંચો: ગ્વાલિયર હાઈકોર્ટમાં ડો.આંબેડકરની પ્રતિમા મૂકવા સામે બ્રાહ્મણ વકીલોનો વિરોધ
સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયમાં શું છે?
મુખ્ય ન્યાયાધીશ બી.આર.ગવઈ, ન્યાયાધીશ કે. વિનોદ ચંદ્રન અને ન્યાયાધીશ એન.વી. અંજારિયાની બનેલી બેન્ચે પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય (MoEFCC) ની સમિતિની ભલામણો સ્વીકારી લીધી હતી. કોર્ટે અરવલ્લી પર્વતમાળાની એક સમાન વ્યાખ્યા સ્થાપિત કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો, જેથી વિવિધ રાજ્યોમાં અરવલ્લીની પર્વતમાળાને લઈને કોઈ ભ્રમ ન રહે.
MoEFCC સમિતિની ભલામણના આધારે આ વ્યાખ્યા, 90 ટકાથી વધુ પર્વતમાળાને રક્ષણમાંથી બાકાત રાખશે. હવે નીચી ટેકરીઓ, ઘાસના મેદાનો અને ઘાટોમાં ખાણકામના અધિકારો આપી શકાય છે. આ 1992 ના અરવલ્લી નોટિફિકેશન અને 2021 ના NCR ‘નેચરલ કન્ઝર્વેશન ઝોન એનાઉન્સમેન્ટ’ ને નબળો પાડશે.
અરવલ્લી પર્વતમાળાની સ્થિતિ હાલ શું છે?
હરિયાણા, રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં ખાણકામ અને પથ્થર કાઢવાને કારણે અરવલ્લીની પર્વતમાળાને ભારે નુકસાન થયું છે. “પીપલ ફોર ધ અરવલ્લી” નો મે 2025 નો સિટીઝન્સ રિપોર્ટ કહે છે કે, હરિયાણાના ઘણા જિલ્લાઓમાં લાઇસન્સ પ્રાપ્ત ખાણકામથી બે અબજ વર્ષ જૂની ઇકોસિસ્ટમનો નાશ થયો છે. ગેરકાયદેસર ખાણકામ પણ ચાલુ છે. નવી મંજૂરીઓ પછી અરવલ્લીનો વધુ નાશ થવાની ધારણા છે.
આ પણ વાંચો: પાલનપુરના દલિત પોલીસકર્મીએ SP-PIના ત્રાસથી આપઘાત કર્યો?
જો અરવલ્લીની પર્વતમાળા નષ્ટ થઈ જાય, તો શું થશે?
અરવલ્લીની પર્વતમાળા થાર રણને આગળ વધતું અટકાવે છે. દિલ્હી-એનસીઆરમાં ધૂળનું પ્રદૂષણ વધી રહ્યું છે. જો ખાણકામ ચાલુ રહે અને 100 મીટરથી નીચેની ટેકરીઓ કાપવામાં આવે, તો રણનો વ્યાપ ઝડપી બનશે અને ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઘટશે. ઘણી જગ્યાએ, પાણીનું સ્તર 1,000 ફૂટથી નીચે જઈ શકે છે. અરવલ્લીના નીચલા ભાગોમાં નોંધપાત્ર કુદરતી પાણીના સ્ત્રોત છે. જો અરવલ્લી પર્વતમાળાને કાપવામાં આવે, તો આ વિસ્તાર સુકાઈ જશે. ઘણા પ્રાણીઓનું અસ્તિત્વ પણ જોખમમાં મુકાશે. કેટલાક વિસ્તારો પાણીના રિચાર્જ માટે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. પર્યાવરણવાદીઓ કહે છે કે અરવલ્લી પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અને જૈવવિવિધતા માટે જરૂરી છે. અરવલ્લી દીપડા, મોર અને અન્ય ઘણી લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓનું ઘર છે. અરવલ્લીના અદ્રશ્ય થવાથી આ પ્રજાતિઓના અસ્તિત્વને જોખમ થશે.
નિષ્ણાતો શા માટે ચિંતિત છે?
પર્યાવરણ નિષ્ણાતો કહે છે કે આ નિર્ણય અરવલ્લી માટે ડેથવોરંટ સાબિત થઈ શકે છે. ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયાના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે અરવલ્લીની હજારો ટેકરીઓમાંથી માત્ર 8-10% ટેકરીઓ 100 મીટરથી વધુ ઊંચી છે. ઇકોસિસ્ટમ માટે મહત્વપૂર્ણ બાકીની નાની ટેકરીઓને સંરક્ષણમાંથી બાકાત રાખવામાં આવશે.
સસ્ટેનેબલ વેલ્થ ક્લાઇમેટ ફાઉન્ડેશનના હરજીત સિંહે જણાવ્યું છે કે આ નિર્ણય ઉત્તર ભારતની શ્વાસ લેતી એ જમીનને ખતમ કરી નાખશે જે કૂવાઓને પાણી આપે છે. ઘણા પર્યાવરણવાદીઓ કહે છે કે આ નિર્ણયથી અરવલ્લીનો માત્ર 7-8% ભાગ જ બચશે, જેની અસર કૃષિ, વન્યજીવન અને આદિવાસી સમાજ પર પડશે. ગેરકાયદેસર ખાણકામને કારણે રાજસ્થાનમાં 31 ટેકરીઓ ગાયબ થઈ ગઈ છે. ખનન કંપનીઓને નવી વ્યાખ્યાનો લાભ મળી શકે છે.
દિલ્હી માટે અરવલ્લી શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
દિલ્હીની હવાને સ્વચ્છ રાખવા માટે અરવલ્લી પર્વતમાળા “હરિયાણા ફેફસાં” તરીકે કામ કરે છે. જો તેનો નાશ થાય તો પ્રદૂષણ, દુષ્કાળ અને પૂર જેવી સમસ્યાઓ વધશે.
આ પણ વાંચો: પાડોશીના કૂતરાઓથી ત્રસ્ત દલિત સફાઈકર્મીએ આત્મહત્યા કરી?
આગળ શું થશે?
સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને અરવલ્લી પર્વતમાળા માટે ટકાઉ ખનન યોજના વિકસાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. પર્યાવરણ કાર્યકરોને આશા છે કે સરકાર અરવલ્લી પર્વતમાળામાં એવા કોઈ પગલાં નહીં લે જે પર્યાવરણને જોખમમાં મૂકી શકે. તેઓ #SaveAravalli ઝુંબેશના સમર્થનમાં સોશિયલ મીડિયા પર સક્રિયપણે લખી રહ્યા છે.
કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે કહ્યું, “અરવલ્લી પર્વતમાળામાં જંગલો, શહેરો, અભયારણ્યો અને કિલ્લાઓ છે. તેમાં કુદરતી ખનીજો છે જે દેશના વિકાસ માટે જરૂરી છે. અમે અરવલ્લી પર્વતમાળાનું સંરક્ષણ કરી રહ્યા છીએ. સુપ્રીમ કોર્ટે પર્યાવરણને અસર ન થાય તેવી સલામત ખાણકામ માટે હાકલ કરી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ફક્ત એક યોજના માંગી છે.”
અરવલ્લી પર્વતમાળા વિશે વિપક્ષે શું ચિંતા વ્યક્ત કરી છે?
રાજસ્થાનના ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી અશોક ગેહલોતે કહ્યું, “અરવલ્લી પર્વતમાળા કોઈ સામાન્ય પર્વતમાળા નથી, પરંતુ કુદરત દ્વારા બનાવેલી “ગ્રીન વોલ” છે. તે થાર રણની રેતી અને ગરમીને દિલ્હી, હરિયાણા અને ઉત્તર પ્રદેશના ખેતરો સુધી પહોંચતા અટકાવે છે. તેના જંગલો NCR ના ફેફસાં છે, જે ધૂળના તોફાનો અને પ્રદૂષણને ઘટાડે છે. અરવલ્લી વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરીને ભૂગર્ભજળનું સંરક્ષણ કરે છે. જો ખાણકામ દ્વારા નાની ટેકરીઓ પણ નાશ પામે છે, તો રણ વિસ્તરશે, જેનાથી ગરમી અને પાણીની ગંભીર સમસ્યાઓ ઊભી થશે. સરકાર અને સુપ્રીમ કોર્ટને પર્યાવરણ ખાતર અરવલ્લીનું રક્ષણ કરવા વિનંતી છે.”
આ પણ વાંચો: દલિતને મર્યા પછી પણ જાતિ નડી, મનુવાદીઓ સ્મશાન આડે ઉભા રહ્યાં
અરવલ્લી પર્વતમાળા અંગે કોર્ટ અને સરકારોનું વલણ શું રહ્યું છે?
અરવલ્લી પર્વતમાળાના રક્ષણ માટેના પ્રયાસો 1990 પહેલાથી જ ચાલી રહ્યા છે. પર્યાવરણ મંત્રાલયે ખાણકામને ફક્ત મંજૂર કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સ સુધી મર્યાદિત રાખતા નિયમો ઘડ્યાં છે. આ નિયમોનું અનેક વખત ઉલ્લંઘન કરવામાં આવ્યું છે. 2009 માં, સુપ્રીમ કોર્ટે હરિયાણાના ફરીદાબાદ, ગુરુગ્રામ અને મેવાત જિલ્લામાં ખાણકામ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદ્યો હતો. મે 2024 માં, કોર્ટે અરવલ્લી પર્વતમાળામાં નવા ખાણકામ લીઝ આપવા અને નવીકરણ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે તેની સેન્ટ્રલ એમ્પાવર્ડ કમિટી (CEC) ને માર્ચ 2024 માં ભલામણો રજૂ કરવા સાથે વિગતવાર તપાસ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
કેન્દ્રીય એમ્પાવર્ડ કમિટીએ તમામ રાજ્યોમાં અરવલ્લી પર્વતમાળાનું સંપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક મેપિંગ, ખાણકામ પ્રવૃત્તિઓનું મૂલ્યાંકન અને સંરક્ષિત રહેઠાણો, જળ સંસ્થાઓ, વાઘ કોરિડોર, મુખ્ય જળચર રિચાર્જ ઝોન અને રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્રમાં ખાણકામ પર કડક પ્રતિબંધ મૂકવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો.
પથ્થર તોડવાના એકમો પર પ્રતિબંધ, મેપિંગ અને ફરીથી નવી લીઝની પુનઃ મંજૂરીની ન આપવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. કોર્ટે નવેમ્બર 2025 ના તેના આદેશમાં આ ભલામણો સ્વીકારી હતી. જૂન 2025 માં, કેન્દ્ર સરકારે અરવલ્લી ગ્રીન વોલ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો, જેનો ઉદ્દેશ્ય ગુજરાત, રાજસ્થાન, હરિયાણા અને દિલ્હીના 29 જિલ્લાઓમાં અરવલ્લી પર્વતમાળાના 5 કિમીના બફર ઝોનમાં ગ્રીન કવર વધારવાનો છે. સરકારે જણાવ્યું હતું કે આ પહેલ 2030 સુધીમાં ક્ષતિગ્રસ્ત જમીન પર વૃક્ષો ફરીથી રોપશે, જે અત્યાર સુધી થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરશે.
આ પણ વાંચો: અમદાવાદના સરખેજમાં બોટ ઉંધી વળી જતા ત્રણ યુવકોના મોત
આદેશ પછી પણ અરવલ્લી પર્વતમાળા કેવી રીતે ટકી રહેશે?
અરવલ્લી પર્વતમાળાના રક્ષણ માટે દેશમાં ઘણા કાયદા ઘડવામાં આવ્યા છે. રાજ્યોના પોતાના કાયદા તેમજ કેન્દ્રીય કાયદાઓ છે. પર્યાવરણ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1986, ભારતીય વન અધિનિયમ, 1927, વન (સંરક્ષણ) અધિનિયમ 1980 અને રાજસ્થાન ટેનેંસી એક્ટ 1955 જેવા કાયદાઓએ અત્યાર સુધી અરવલ્લી પર્વતમાળાનું રક્ષણ કર્યું છે. અરવલ્લી પર્વતમાળાના રક્ષણ માટે 1992માં અરવલ્લી નોટિફિકેશન બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. તે પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય દ્વારા જારી કરવામાં આવ્યું હતું. અલવર અને ગુરુગ્રામ જિલ્લાના સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં ગેરકાયદેસર ખાણકામ પ્રવૃત્તિઓ બંધ કરવામાં આવી હતી.
અરવલ્લી પ્રદેશ પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986 હેઠળ પણ સંરક્ષિત છે. વન (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1980 હેઠળ, અરવલ્લી જંગલ વિસ્તારોમાં બિન-વન પ્રવૃત્તિઓ માટે કેન્દ્ર સરકારની પૂર્વ પરવાનગી જરૂરી છે. જ્યાં સુધી વિગતવાર વિચારણા ન કરવામાં આવે ત્યાં સુધી અરવલ્લી પ્રદેશમાં જંગલ વિસ્તારોમાં ખાણકામ સ્થગિત કરી શકાતું નથી. સંરક્ષિત રહેઠાણો, જળ સ્ત્રોતો, વાઘ કોરિડોર અને જળચર રિચાર્જ ઝોનમાં ખાણકામ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત છે.
પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986, અરવલ્લી પ્રદેશમાં પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા અને પર્યાવરણીય નુકસાનને રોકવા માટે ઘણી જોગવાઈઓ ધરાવે છે. આ કાયદામાં અરવલ્લી પ્રદેશમાં ગેરકાયદેસર ખાણકામ અને ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓ માટે પર્યાવરણીય મંજૂરી પણ ફરજિયાત છે.
આ પણ વાંચો: તોફાની તત્વોએ આદિવાસી યોદ્ધા ટંટ્યા મામાની પ્રતિમા તોડી નાખી
વન્યજીવન (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972, અરવલ્લી ક્ષેત્રમાં વન્યજીવન કોરિડોર અને સંરક્ષિત વિસ્તારોનું પણ રક્ષણ કરે છે. જો જૈવવિવિધતા જોખમમાં મુકાય તો ખાણકામ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવશે. NCR માટેનો ‘કુદરતી સંરક્ષણ ક્ષેત્ર’ પણ અરવલ્લીઓનું રક્ષણ કરે છે. તે હરિયાણા અને રાજસ્થાનમાં પણ લાગુ પડે છે.
આ કાયદાઓ કેવી રીતે અરવલ્લીનું રક્ષણ કરશે?
જો અરવલ્લીમાં આટલા વ્યાપક ખાણકામને મંજૂરી આપવી હોય, તો આ કાયદાઓમાં સુધારો કરવાની જરૂર પડશે. કાયદાઓમાં ફેરફાર ફક્ત બંધારણીય સુધારા દ્વારા જ લાવી શકાય છે. વિપક્ષનો એક મોટો વર્ગ પહેલાથી જ આ કાયદાઓનો વિરોધ કરી રહ્યો છે. પર્યાવરણવાદીઓથી લઈને અરવલ્લીમાં રહેતા લોકો સુધી, બધાંએ આ નિર્ણય સામે આક્રોશ વ્યક્ત કર્યો છે.
સરકારે ખુલ્લેઆમ કહ્યું નથી કે તે અરવલ્લીઓ માટે બંધારણમાં સુધારો કરવા તૈયાર છે કે નહીં. કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે જણાવ્યું છે કે સરકાર અરવલ્લીઓના સંરક્ષણ માટે પ્રતિબદ્ધ છે. જોકે, વર્તમાન સરકાર જે રીતે ચોક્કસ કોર્પોરેટ્સને જ કોન્ટ્રાક્ટ આપીને તેમને દેશની એક પછી એક કુદરતી સંપત્તિ સોંપી રહી છે, તે જોતા આ કાયદાઓનો પણ તે ઉલાળિયો કરી દેશે તેવો આદિવાસી સમાજ અને પર્યાવણવિદોને ભય છે, અને તેથી જ #Save_Aravali કેમ્પેઈન ચલાવી લોકોને જાગૃત કરવામાં આવી રહ્યાં છે.
આ પણ વાંચો: દલિતોને બીમાર ગણાવી મંત્રીના ટ્રસ્ટે 19 વીઘા જમીન પડાવી!
