જ્યારે પણ ભારતની ધરતી પર જન્મેલા જિનિયસ લોકોની વાત નીકળે, ત્યારે ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરનું નામ મોખરે હોય છે. પરંતુ સામાન્ય જનમાનસમાં તેમની છબી માત્ર એક કાયદાશાસ્ત્રી અને બંધારણના ઘડવૈયા પૂરતી મર્યાદિત કરી દેવામાં આવી છે. વાસ્તવમાં, બાબાસાહેબ એક એવા ‘બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવતા જિનિયસ’ હતા જેમણે આઝાદી પહેલા જ આધુનિક ભારતની પ્રગતિનો એવો બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કર્યો હતો, જેના પર આજે આપણું રાષ્ટ્ર ગર્વથી ઊભું છે. તેમના વ્યક્તિત્વના એવા પાસાઓ છે, જેમ કે જળ વ્યવસ્થાપન, વીજળી નીતિ, અને અર્થશાસ્ત્ર, જેના વિશે શાળાઓના પાઠ્યપુસ્તકોમાં બહુ ઓછી ચર્ચા થાય છે.
ડૉ.આંબેડકરઃ ભારતના ‘વોટરમેન’
ભારતમાં આજે જ્યારે આપણે વિશાળ ડેમ અને નહેરુ નેટવર્ક જોઈએ છીએ, ત્યારે ભાગ્યે જ કોઈને ખ્યાલ હોય છે કે આ પ્રોજેક્ટ્સ પાછળ ડૉ. આંબેડકરનું એન્જિનિયર જેવું તાર્કિક મગજ કામ કરતું હતું. 1942 થી 1946 દરમિયાન વાઈસરોયની એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલમાં ‘લેબર મેમ્બર’ (શ્રમ મંત્રી) તરીકે કામ કરતી વખતે તેમણે ભારતની નદીઓને દેશની સમૃદ્ધિનું સાધન બનાવવા માટે ક્રાંતિકારી નીતિઓ ઘડી હતી.
આ પણ વાંચો: ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર: દલિત નેતા કે રાષ્ટ્ર નેતા?
તે સમયે ભારત પૂર અને દુષ્કાળની બેવડી આફત સામે લડતું હતું. ડૉ. આંબેડકરે અમેરિકાના ‘ટેનેસી વેલી ઓથોરિટી’ (TVA) મોડેલનો ગહન અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમણે ભારતમાં ‘મલ્ટી-પર્પઝ રિવર વેલી પ્રોજેક્ટ્સ’નો વિચાર રજૂ કર્યો. આજે જે ભાખડા નાંગલ ડેમ, દામોદર વેલી અને ઓડિશાનો હીરાકુડ ડેમ કાર્યરત છે, તેનો પાયો અને ટેકનિકલ બ્લુપ્રિન્ટ બાબાસાહેબના નેતૃત્વ હેઠળ તૈયાર થયા હતા. તેમણે જ ‘સેન્ટ્રલ વોટરવેઝ, ઇરિગેશન એન્ડ નેવિગેશન કમિશન’ (CWINC) ની સ્થાપના કરી હતી. તેમનો અભિગમ માત્ર ખેતી માટે પાણી આપવાનો નહોતો, પરંતુ નદીઓના પાણીનો ઉપયોગ વીજળી ઉત્પાદન અને અંતરિયાળ જળમાર્ગો (Waterways) માટે પણ થાય તેવો હતો, જેથી પરિવહન ખર્ચ ઘટાડી શકાય.
વીજળી અને રાષ્ટ્રીય ગ્રીડનો મૂળ વિચાર
આજે આપણે ભારતની ‘નેશનલ પાવર ગ્રીડ’ની વાતો કરીએ છીએ, પરંતુ આધુનિક પાવર સેક્ટરના પિતામહ ડૉ. આંબેડકર હતા. તેમણે અનુભવ્યું હતું કે જો ભારતને ગરીબીમાંથી બહાર લાવવું હોય, તો માત્ર ખેતી પર નિર્ભર રહેવું જોખમી છે; દેશનું ઝડપી ઔદ્યોગિકીકરણ (Industrialization) થવું અનિવાર્ય છે. અને ઉદ્યોગો ચલાવવા માટે પાયાની જરૂરિયાત છે: સસ્તી અને અવિરત વીજળી.
તેમણે ‘સેન્ટ્રલ ટેકનિકલ પાવર બોર્ડ’ ની સ્થાપના કરી, જેનો હેતુ દેશભરમાં વીજળીના ઉત્પાદન અને વિતરણનું સંકલન કરવાનો હતો. તેમણે જ ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાં ‘સ્ટેટ ઇલેક્ટ્રિસિટી બોર્ડ્સ’ની સ્થાપના કરવાની હિમાયત કરી હતી. તેમનું વિઝન હતું કે ગામડાના નાના કારીગરોને પણ જો સસ્તી વીજળી મળશે, તો જ તેઓ આધુનિક સ્પર્ધામાં ટકી શકશે. આજે આપણે જે ‘ગ્રીડ કનેક્ટિવિટી’નો આનંદ માણીએ છીએ, તેનો મૂળ વિચાર 80 વર્ષ પહેલાં બાબાસાહેબે રજૂ કર્યો હતો.
આ પણ વાંચો: ડૉ.આંબેડકર અને સાવરકર વચ્ચે કેવો સંબંધ હતો?
અર્થશાસ્ત્રના જિનિયસ અને RBIની કલ્પના
ડૉ. આંબેડકર દક્ષિણ એશિયાના એવા પ્રથમ વ્યક્તિ હતા જેમણે કોલંબિયા યુનિવર્સિટી અને લંડન સ્કૂલ ઓફ ઇકોનોમિક્સ જેવી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓમાંથી અર્થશાસ્ત્રમાં ડૉક્ટરેટની પદવી મેળવી હતી. તેમનું પુસ્તક ‘ધ પ્રોબ્લેમ ઓફ ધ રૂપી: ઈટ્સ ઓરિજિન એન્ડ ઈટ્સ સોલ્યુશન’ આજે પણ નાણાકીય નીતિના અભ્યાસુઓ માટે ગીતા સમાન છે.
જ્યારે બ્રિટિશ સરકારે ‘રોયલ કમિશન ઓન ઇન્ડિયન કરન્સી એન્ડ ફાઇનાન્સ’ (હિલ્ટન યંગ કમિશન) ની રચના કરી, ત્યારે આ કમિશનના દરેક સભ્યના હાથમાં બાબાસાહેબનું આ પુસ્તક હતું. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ની સ્થાપના માટેના પાયાના સિદ્ધાંતો ડૉ. આંબેડકરના વિચારોમાંથી લેવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ચલણના મૂલ્યમાં થતા ઘટાડા અને દેશની બેંકિંગ સિસ્ટમને કેન્દ્રીય અંકુશ હેઠળ લાવવાની જોરદાર વકીલાત કરી હતી. કાયદાના નિષ્ણાત બનતા પહેલા તેઓ એક અજોડ અર્થશાસ્ત્રી હતા, જે બાબત આજે ઘણીવાર વિસરાઈ જાય છે.
શ્રમ કાયદા અને સામાજિક સુરક્ષા
એક શ્રમ મંત્રી તરીકે તેમણે મજૂરો અને કર્મચારીઓના જીવનમાં જે પરિવર્તન આણ્યું તે કલ્પનાતીત છે. 1942 પહેલાં ભારતમાં કામદારોએ દિવસના 12 થી 14 કલાક કામ કરવું પડતું હતું. બાબાસાહેબે નવેમ્બર 1942માં દિલ્હી ખાતેની લેબર કોન્ફરન્સમાં કામના કલાકો ઘટાડીને 8 કલાક કરવાનો ઐતિહાસિક સુધારો અમલમાં મૂક્યો.
આ પણ વાંચો: સાચા ‘બ્રાહ્મણ’ કોણ, નહેરુ કે આંબેડકર?
આ ઉપરાંત, તેમણે મહિલા શ્રમિકો માટે પણ મહત્વના કાયદાઓ બનાવ્યા. ‘મેટરનિટી બેનિફિટ’ (પ્રસૂતિ રજા) નો કાયદો લાવનાર તેઓ પ્રથમ નેતા હતા. કર્મચારી રાજ્ય વીમા યોજના (ESI) અને પ્રોવિડન્ટ ફંડ (PF) જેવા સુરક્ષા કવચ પાછળ તેમનું દૂરંદેશી મગજ હતું. તેઓ માનતા હતા કે જો શ્રમિક સુરક્ષિત હશે, તો જ દેશનું ઉત્પાદન વધશે.
આંકડાશાસ્ત્રના નિષ્ણાત વિકાસપુરૂષ
બાબાસાહેબ માત્ર લખાણોમાં જ નહીં, પણ આંકડાઓમાં પણ નિષ્ણાત હતા. તેમણે ભારતમાં આયોજનબદ્ધ અર્થતંત્ર (Planned Economy) ની હિમાયત કરી હતી. ભારત આઝાદ થયા પછી જે પંચવર્ષીય યોજનાઓ આવી, તેના બીજ ડૉ. આંબેડકરે વાઈસરોય કાઉન્સિલમાં રજૂ કરેલા મેમોરેન્ડમમાં જોવા મળે છે. તેઓ માનતા હતા કે શિક્ષણ અને ટેકનોલોજી જ જ્ઞાતિવાદની જકડમાંથી મુક્તિ અપાવી શકે છે. તેથી જ તેમણે ઉચ્ચ ટેકનિકલ શિક્ષણ માટે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને વિદેશ મોકલવાની યોજના પણ શરૂ કરાવી હતી.
ડૉ.આંબેડકર એટલે 21મી સદીના ભારતના માર્ગદર્શક
ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર માત્ર એક ચોક્કસ વર્ગના નેતા કે માત્ર બંધારણના ડ્રાફ્ટિંગ કમિટીના ચેરમેન નહોતા. તેઓ આધુનિક ભારતના પાયાના પથ્થર હતા. પાણી, વીજળી, બેંકિંગ, શ્રમ કાયદા અને કૃષિ સુધારણા—દરેક ક્ષેત્રમાં તેમની છાપ જોવા મળે છે. તેમની બહુમુખી પ્રતિભા એટલી વિરાટ હતી કે તેને કોઈ એક મર્યાદિત વ્યાખ્યામાં બાંધી શકાય તેમ નથી. તેઓ સાચા અર્થમાં એક ‘પોલીમેથ’ (બહુશ્રુત વિદ્વાન) હતા, જેમના વિચારો આજે પણ 21મી સદીના ભારતને માર્ગદર્શન આપી રહ્યા છે.
આ પણ વાંચો: ડૉ.આંબેડકરે ‘મનુસ્મૃતિ’ને મહિલાઓ માટે ક્રૂર ગ્રંથ કેમ કહ્યો હતો?
