નવી દિલ્હી: કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા દેશની આગામી વસ્તી ગણતરી અંગેની મહત્વની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. ભારતની પ્રથમ ‘ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી’ 1 એપ્રિલથી શરૂ થવા જઈ રહી છે. વર્ષ 2011 પછી આ દેશની પ્રથમ અને ભારતીય ઇતિહાસની 16મી વસ્તી ગણતરી હશે. આઝાદી પછીની આ 8મી વસ્તી ગણતરી છે, જે આ વખતે સંપૂર્ણપણે આધુનિક અને ડિજિટલ સ્વરૂપે યોજાશે. અંદાજે 11,718 કરોડ રૂપિયાના વિશાળ બજેટ સાથે આ પ્રક્રિયા બે મુખ્ય તબક્કામાં પૂર્ણ કરવામાં આવશે. આ જનગણનાનો મતદાર યાદીના સુધારણા સાથે કોઈ સીધો સંબંધ નથી, પરંતુ તે દેશના સામાજિક-આર્થિક માળખાને સમજવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે.
બે મુખ્ય તબક્કામાં વસ્તી ગણતરી યોજાશે
વર્ષ 2027ની વસ્તી ગણતરીનું આયોજન વ્યવસ્થિત રીતે બે તબક્કામાં વહેંચવામાં આવ્યું છે. પ્રથમ તબક્કો મકાનની ઓળખ અને આવાસ(HLO) તરીકે ઓળખાશે, જે 1 એપ્રિલ, 2026 થી શરૂ થઈને 30 સપ્ટેમ્બર, 2026 સુધી ચાલશે. આ તબક્કા દરમિયાન મુખ્યત્વે આવાસની સ્થિતિ, ઉપલબ્ધ સુવિધાઓ અને પરિવારોની માલિકીની મિલકતો સંબંધિત આંકડાઓ એકત્ર કરવામાં આવશે. આ ડેટા બીજા તબક્કા માટે એક મજબૂત પાયો પૂરો પાડશે. બીજો તબક્કો જનસંખ્યા ગણતરી (PE) તરીકે ઓળખાશે, જેની શરૂઆત 1 ફેબ્રુઆરી, 2027 થી થવાની દરખાસ્ત છે. આ તબક્કામાં વસ્તી વિષયક, સામાજિક અને આર્થિક માહિતી મેળવવામાં આવશે.
આ પણ વાંચો: ‘મત નહીં આપો તો ‘હિસાબ’ થશે’, સરપંચના ટેકેદારની દલિતોને ધમકી
ભારતીય ઇતિહાસની પ્રથમ ડિજિટલ ગણતરી
આ જનગણનાની સૌથી મોટી વિશેષતા તેનું ડિજિટલાઇઝેશન છે. ભારતના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત મોબાઈલ એપ, ઓનલાઈન સેલ્ફ-ઇન્યુમરેશન અને રિયલ-ટાઈમ મોનિટરિંગનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. ઓનલાઈન સ્વ-ગણતરી અંતર્ગત પરિવારો સરકારી પોર્ટલ અથવા એપ્લિકેશન પર પોતાની વિગતો જાતે જ નોંધી શકશે. વિગતો નોંધ્યા પછી તેમને એક યુનિક આઈડી આપવામાં આવશે, જે જ્યારે ગણતરી કરનાર કર્મચારી તેમના ઘરે આવે ત્યારે બતાવવાનો રહેશે. જોકે, ડિજિટલ માધ્યમની સાથે ઓફલાઈન પદ્ધતિ પણ ચાલુ રાખવામાં આવશે જેથી કોઈ પણ પ્રકારની વિગતો છૂટી ન જાય અને ડેટાની સચોટતા જળવાઈ રહે.
1931 પછી પ્રથમ વખત જ્ઞાતિ આધારિત ડેટા એકત્ર કરાશે
વર્ષ 1931 પછી આ પ્રથમ એવી વસ્તી ગણતરી હશે જેમાં તમામ જ્ઞાતિઓનો ડેટા એકત્ર કરવામાં આવશે. કેબિનેટ દ્વારા આ નિર્ણયને મંજૂરી આપી દેવામાં આવી છે. બીજા તબક્કા દરમિયાન જ્ઞાતિ અને ધર્મ સંબંધિત વિગતો મેળવવામાં આવશે, જેના માટેની સત્તાવાર સૂચના આગામી મહિનાઓમાં જારી કરવામાં આવશે. જોકે, જ્ઞાતિ ગણતરીની ચોક્કસ કાર્ય પદ્ધતિને હજુ અંતિમ રૂપ આપવાનું બાકી છે, પરંતુ આ ડેટા સામાજિક નીતિઓ ઘડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે તે નક્કી છે.
આ પણ વાંચો: રાજકોટની M G હોસ્ટેલના પૂર્વ વિદ્યાર્થીઓએ છાત્રાલયને લાઈબ્રેરી ભેટ આપી
ઝીણામાં ઝીણી વિગતો મેળવવામાં આવશે
વર્ષ 2011ની સરખામણીએ આ વખતે પ્રશ્નાવલીમાં ભારતીય સમાજમાં આવેલા બદલાવોને ધ્યાનમાં રાખીને નવા પ્રશ્નો ઉમેરવામાં આવ્યા છે. મકાન સૂચિબદ્ધતાના તબક્કામાં 33 કોલમ અને જનસંખ્યા ગણતરીમાં 28 કોલમ હશે. આ પ્રશ્નોમાં ઘરમાં ઈન્ટરનેટ કનેક્શનની ઉપલબ્ધતા, સ્માર્ટફોન અને મોબાઈલ ફોનની માલિકી, પીવાના પાણીનો સ્ત્રોત, રસોઈ ગેસના પ્રકાર અને વાહન માલિકી (ટુ-વ્હીલર, ફોર-વ્હીલર કે કોમર્શિયલ) જેવા મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, ઘરમાં વપરાતા અનાજના પ્રકાર વિશે પણ પૂછવામાં આવશે, જેનાથી દેશના લોકોની બદલાતી રહેણીકરણી અને વપરાશની ચોક્કસ માહિતી મળી શકશે.
લોકોનો વ્યક્તિગત ડેટા સંપૂર્ણપણે ગુપ્ત રહેશે
રજિસ્ટ્રાર જનરલ અને જનગણના કમિશનર મૃત્યુંજય કુમાર નારાયણે ખાતરી આપી છે કે લોકોનો વ્યક્તિગત ડેટા સંપૂર્ણપણે ગુપ્ત રાખવામાં આવશે. જનગણના અધિનિયમની કલમ 15 મુજબ આ વિગતો કોઈ પણ સંસ્થા સાથે શેર કરવામાં આવશે નહીં, કે આરટીઆઈ હેઠળ પણ મેળવી શકાશે નહીં. ટેકનિકલ દ્રષ્ટિએ આ પ્રક્રિયાને સચોટ બનાવવા માટે જીપીએસ ટેગિંગ, જીઓફેન્સિંગ અને કોડિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જે ખોટી ઉંમર કે અવાસ્તવિક પારિવારિક કદ જેવી ભૂલોને તરત જ પકડી પાડશે. કર્મચારીઓને ક્લાઉડ-આધારિત ડેટા અપલોડ સિસ્ટમની તાલીમ પણ આપવામાં આવી છે જેથી સમગ્ર કાર્ય ઝડપથી પૂર્ણ થઈ શકે.
વસ્તી ગણતરી 2027 અંગે સૌથી વધુ પૂછાતા પ્રશ્નો અને જવાબ
આ પણ વાંચો: બિહારમાં UGC નિયમોના સમર્થનમાં દલિત-OBC નેતાઓ એક થયા
શું વસ્તી ગણતરી માટે કોઈ દસ્તાવેજો આપવા પડશે?
ના, સરકાર દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે વસ્તી ગણતરીની પ્રક્રિયા દરમિયાન નાગરિકોએ કોઈ પણ પ્રકારના દસ્તાવેજો (Documents) આપવાની કે જમા કરાવવાની જરૂર નથી. માત્ર પૂછવામાં આવેલા પ્રશ્નોના સચોટ જવાબ આપવાના રહેશે.
Notification for the Phase I of Census of India 2027 i.e. Houselisting & Housing Census (HLO) has been issued.
Houselisting operations will be conducted between 1 April 2026 and 30 September 2026 across all States and Union Territories, during a 30-day period specified by each… pic.twitter.com/Z7m9j7IaFL
— Census India 2027 (@CensusIndia2027) January 7, 2026
‘સેલ્ફ-ઇન્યુમરેશન’ (સ્વ-ગણતરી) કેવી રીતે કરી શકાય?
વસ્તી ગણતરી શરૂ થવાના 15 દિવસ પહેલા ઓનલાઈન પોર્ટલ ખોલવામાં આવશે. નાગરિકો પોતાના મોબાઈલ નંબર અને આધાર નંબર (વૈકલ્પિક) દ્વારા લોગિન કરીને પોતાની વિગતો જાતે ભરી શકશે. ત્યારબાદ મળેલ રેફરન્સ કોડ ગણતરી કરનાર કર્મચારીને આપવાનો રહેશે.
શું આ વખતે ‘જ્ઞાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરી’ થશે?
હા, 1931 પછી આ પ્રથમ વખત છે જ્યારે બીજા તબક્કામાં (ફેબ્રુઆરી 2027) તમામ જ્ઞાતિઓની ગણતરી કરવામાં આવશે. આ માટે ડિજિટલ કોડ ડિરેક્ટરીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે જેથી ડેટામાં ભૂલ ન થાય.
‘લિવ-ઈન રિલેશનશિપ’ માં રહેતા યુગલો માટે શું જોગવાઈ છે?
સરકારની નવી FAQ માર્ગદર્શિકા મુજબ, જો લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં રહેતું યુગલ પોતાની જાતને સ્થિર યુનિયન (Stable Union) માને છે, તો તેમને વિવાહિત યુગલ (Married Couple) તરીકે ગણવામાં આવશે.
📡LIVE NOW📡
▶️ Press Conference on #Census-2027
📍National Media Centre, New Delhi#Census2027
Watch on #PIB‘s📺
Facebook: https://t.co/ykJcYlNrjj
YouTube: https://t.co/kDH6IpEfLUhttps://t.co/jPs1avQxwD
— PIB India (@PIB_India) March 30, 2026
કયા નવા પ્રશ્નો પૂછવામાં આવશે?
આ વખતે 33 પ્રશ્નોની યાદીમાં ઈન્ટરનેટ વપરાશ, સ્માર્ટફોન, રસોઈ ગેસ (LPG/PNG), પીવાના પાણીનો સ્ત્રોત અને તમે કયા પ્રકારનું અનાજ (ઘઉં, ચોખા, બાજરી વગેરે) ખાઓ છો તેના વિશે પણ પૂછવામાં આવશે.
ડેટા સુરક્ષા માટેની ગેરંટી શું છે?
વસ્તી ગણતરીનો ડેટા ‘ક્રિટિકલ ઇન્ફોર્મેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર’ તરીકે જાહેર કરાયો છે. તમારી વ્યક્તિગત માહિતી RTI હેઠળ પણ કોઈને મળી શકશે નહીં અને તેનો ઉપયોગ કોર્ટમાં પુરાવા તરીકે પણ થઈ શકશે નહીં.
આ પણ વાંચો: શું ધર્મ બદલવાથી જાતિ બદલાય? પાદરી બનેલી વ્યક્તિને સુપ્રીમ કોર્ટનો આંચકો
