અમદાવાદ: તાજેતરમાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર 14 એપ્રિલ 1976ની એક પત્રિકા વાયરલ થઈ છે, જેણે ગુજરાતમાં, ખાસ કરીને અમદાવાદમાં આંબેડકરી ચળવળના સુવર્ણકાળની સ્મૃતિઓ તાજી કરી છે. ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરની 85મી જન્મજયંતી નિમિત્તે બહાર પાડવામાં આવેલી આ પત્રિકા માત્ર એક નિમંત્રણ પત્ર નથી, પરંતુ તે સમયના દલિત-બહુજન સમાજની સંગઠિત શક્તિ, બૌદ્ધિક ક્ષમતા અને સામાજિક જાગૃતિનું જીવંત પ્રતિબિંબ છે.
50 વર્ષ પહેલાના બહુજન ઈતિહાસની યાદો
પત્રિકાના પ્રથમ પૃષ્ઠ પર નજર નાખતા જ સમજાય છે કે તે સમયે અમદાવાદના દરેક ખૂણે ચળવળ કેટલી પ્રસરેલી હતી. ‘લિ. વોર્ડ સમિતિના કન્વીનરો’ની યાદીમાં મણિનગર, પોટલીયા, સરસપુર, શાહીબાગ, ગીરધરનગર, નરોડા રોડ, ચમનપુરા, અમનપુરા, રખીયાલ, રાજપુર, રાયખડ, કાંકરિયા, ખાનપુર, શાહપુર, દરિયાપુર, દાણીલીમડા અને અમરાઈવાડી જેવા 15થી વધુ વિસ્તારોના 50થી વધુ પ્રતિનિધિઓના નામો છે. આ યાદી સાબિત કરે છે કે તે સમયે ‘માઈક્રો-પ્લાનિંગ’ કેટલું મજબૂત હતું. આજના સમયમાં જ્યારે સોશિયલ મીડિયા દ્વારા ભીડ એકઠી કરવી સરળ છે, ત્યારે 1976માં પત્રિકાઓ અને ઘરે-ઘરે જઈને થયેલું આ સંપર્ક અભિયાન આજના આયોજકો માટે શીખવા જેવું છે.
આ પણ વાંચો: પોલીસે દલિત વિધવાને માર મારી વાળ પકડી રસ્તા પર ઢસડી
એ જમાનામાં સાત દિવસની વ્યાખ્યાન માળા યોજાઈ હતી
આ પત્રિકાની સૌથી મોટી વિશેષતા તેમાં આપેલી વ્યાખ્યાન માળાની વિગત છે. 4 એપ્રિલથી 11 એપ્રિલ સુધી શહેરના પછાત ગણાતા વિસ્તારોમાં ગંભીર વિષયો પર ચર્ચાઓ થતી હતી. જેમ કે રખીયાલમાં ‘યુગ પ્રવર્તક ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર’ વિષય પર જેઠાલાલ જાદવ જેવા વિદ્વાનોનું વ્યાખ્યાન યોજાયું હતું. અનીલ મિલ પાસે ‘અસ્પૃશ્યતા નિવારણ અને ગાંધી-આંબેડકર વિચારધારા’ જેવા સંઘર્ષમય વિષયો પર મંથન થયું હતું. કાંકરિયા અને નરોડામાં રાજકીય ચિંતન અને દલિતોદ્ધારના માર્ગો પર પ્રકાશ પાડવામાં આવતો હતો.
આ કાર્યક્રમો દર્શાવે છે કે તે સમયની ઉજવણી માત્ર ફટાકડા કે મનોરંજન પૂરતી મર્યાદિત નહોતી, પરંતુ સમાજને શિક્ષિત અને દીક્ષિત કરવાના મકસદ સાથે થતી હતી. વક્તાઓ તરીકે ઈશ્વર પેટલીકર અને મનોહર પરમાર જેવા સાહિત્યિક કદ ધરાવતા લોકોની હાજરી તે સમયના ‘બૌદ્ધિક વજન’ની સાક્ષી પૂરે છે.
કવિ સંમેલન અને સ્પર્ધાઓ યોજાઈ હતી
11 એપ્રિલ 1976ના રોજ હંસરાજ પ્રાગજી હોલ, પાનકોર નાકા ખાતે કવિ સંમેલન અને વકતૃત્વ સ્પર્ધાનું આયોજન કરાયું હતું. વકતૃત્વ સ્પર્ધા માટેના વિષયો અત્યંત ક્રાંતિકારી હતા, જેમ કે – “લોકશાહીની પ્રગતિમાં જ્ઞાતિભેદ અવરોધક છે” અને “આઝાદીના 27 વર્ષોમાં અસ્પૃશ્યતા દૂર થઈ છે?”. હાઈસ્કૂલના વિદ્યાર્થીઓ માટેની એન્ટ્રી ફી માત્ર 50 પૈસા હતી, જે તે સમયની આર્થિક સ્થિતિ અને નવી પેઢીને જોડવાની ધગશ સૂચવે છે.
આ પણ વાંચો: BSP ને છેલ્લાં 19 વર્ષથી 20 હજારથી વધુનું દાન નથી મળ્યું!
અમદાવાદના મજૂરોનું સમર્પણ
14 એપ્રિલના રોજ નીકળેલી ‘ડૉ. આંબેડકર નગરયાત્રા’માં કોઈ હાઈ-ટેક વાહનો નહોતા, પણ લોકોની લાગણી હતી. પત્રિકામાં ઉલ્લેખ છે કે “ટ્રકો, રિક્ષાઓ, પેડલ રિક્ષાઓ, સાયકલો અને ઊંટગાડીઓ જોડાશે.” આ પદયાત્રા કે યાત્રામાં સૌથી વધુ ભાગીદારી મિલ કામદારો અને સરકારી કર્મચારીઓની હતી. આયોજકોએ પત્રિકામાં જાહેર વિનંતી કરી હતી કે “નોકરી પરથી એક દિવસની રજા લઈને નગરયાત્રામાં સામેલ થવું.” આ વિનંતી સમાજના દરેક વર્ગનું બાબા સાહેબ પ્રત્યેનું સમર્પણ દર્શાવે છે.
આ પણ વાંચો: એ પુસ્તક જે વાંચીને Dr. Ambedkar ચોધાર આંસુએ રડ્યા હતા
50 વર્ષમાં શું બદલાયું?
આજથી 50 વર્ષ પહેલાની અને આજના સમયની ઉજવણી વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત દેખાય છે. 1976માં સાદગી અને વિચારોનું મહત્વ હતું, જ્યારે આજે ડીજે, મોટા સ્પીકરો અને લાઈટિંગનું પ્રદર્શન વધી ગયું છે. તે સમયે પુસ્તક પ્રદર્શનો અને વ્યાખ્યાનો મુખ્ય આકર્ષણ હતા, જેનું સ્થાન હવે માત્ર શોભાયાત્રાઓએ લીધું છે. 1970ના દાયકાના લોકો પાસે સાધનો ઓછા હતા છતાં સંગઠન મજબૂત હતું. આજે સાધનો પુષ્કળ છે પણ વૈચારિક એકતા અને શિસ્તમાં ઓટ જોવા મળે છે. તે સમયે હાઈસ્કૂલ અને કોલેજના વિદ્યાર્થીઓને વકતૃત્વ સ્પર્ધામાં જોડીને નેતૃત્વ શીખવાડવામાં આવતું હતું, જે આજે ઓછું જોવા મળે છે.
વાયરલ પત્રિકા બહુજન ઈતિહાસનું સોનેરી પાનું
વાયરલ થયેલી આ પત્રિકા માત્ર કાગળનો ટુકડો નથી, પરંતુ તે અમદાવાદના બહુજન ઇતિહાસનું સોનેરી પાનું છે. જે દર્શાવે છે કે આપણા પૂર્વજોએ કેટલી કપરી પરિસ્થિતિમાં પણ સંઘર્ષ કરીને આ ચળવળને જીવંત રાખી હતી. આ પત્રિકા આજના યુવાનોને સંદેશ આપે છે કે બાબા સાહેબને પૂજવા કરતા તેમને વાંચવા અને તેમના વિચારોનો પ્રચાર કરવો તે જ સાચી જન્મજયંતી ઉજવણી છે.
આ પણ વાંચો: નવસર્જનના બે કાર્યકરોએ 2 વર્ષમાં એટ્રોસિટીના 8 કેસોમાં ન્યાય અપાવ્યો!
