વર્તમાન સમયમાં જ્યારે માનવજાત આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ને ભવિષ્ય તરીકે સ્વીકારી રહી છે, ત્યારે સોશિયલ મીડિયામાં એક ચોંકાવનારી ઘટનાએ ખાસ કરીને દલિત-બહુજન સમાજની ચિંતા વધારી દીધી છે. મળતી માહિતી મુજબ, યુટ્યુબર મુકેશ મોહને (Mukesh mohan) ‘ગ્રૉક AI’ ને પાંચ અલગ અલગ અટકો ધરાવતા લોકો માટે વ્યવસાયની પસંદગી કરવાનો ટાસ્ક આપ્યો હતો. જેમાં ‘ગ્રૉક AI’ એ સવર્ણોને વહીવટી કામો સોંપવા માટે પસંદગી કરી હતી, જ્યારે દલિત અટકોને શારીરિક શ્રમ માટે લાયક ગણાવ્યા હોવાનું સામે આવ્યું હતું. યુટ્યુબર મુકેશ મોહનનો આ વીડિયો હાલ સોશિયલ મીડિયામાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
મુકેશ મોહન દ્વારા ઉજાગર કરવામાં આવેલ ‘ગ્રૉક AI’ નો કિસ્સો અત્યંત ગંભીર બૌદ્ધિક વિમર્શ માંગી લે છે. તેણે પાંચ અલગ અલગ અટકોના આધારે ‘ગ્રૉક AI’ ને તેમના માટે વ્યવસાયની પસંદગી કરવાનું કહ્યું હતું. પરંતુ આશ્ચર્યજનક રીતે ‘ગ્રૉક AI’ એ ‘જાટવ’ સમાજની વ્યક્તિને માત્ર શારીરિક શ્રમ (Manual Labour) માટે લાયક ગણ્યો હતો અને સવર્ણ અટકોને બૌદ્ધિક તથા વહીવટી હોદ્દાઓ એનાયત કર્યા હતા. આ ઉદાહરણ સાબિત કરે છે કે ટેકનોલોજી નિર્જીવ હોવા છતાં ‘તટસ્થ’ નથી.
આ પણ વાંચો: ડૉ.આંબેડકર અને સાવરકર વચ્ચે કેવો સંબંધ હતો?
આ ઘટના માત્ર એક ટેકનિકલ ક્ષતિ (Glitches) નથી, પરંતુ તે ‘કોડેડ બાયસ’ (Coded Bias) નું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે. AI મોડલ્સ જે ડેટા સેટ્સ પર તાલીમ લે છે, તે ડેટામાં રહેલી સામાજિક અસમાનતા અને જ્ઞાતિવાદી પૂર્વગ્રહો હવે અલ્ગોરિધમનો હિસ્સો બની ગયા છે. પરિણામે, જે મનુવાદ ક્યારેક ધર્મશાસ્ત્રોના પાનાઓમાં કેદ હતો, તે હવે એઆઈના સર્વરો અને પ્રોગ્રામિંગ કોડ્સ દ્વારા ‘ડિજિટલ મનુસ્મૃતિ’ તરીકે પુનઃસ્થાપિત થઈ રહ્યો છે. આ પ્રક્રિયા એટલી સૂક્ષ્મ છે કે તે સામાન્ય માણસને ‘વૈજ્ઞાનિક તર્ક’ જેવી લાગે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તે સદીઓ જૂના સામાજિક સ્તરીકરણનું આધુનિક સંસ્કરણ છે.
એઆઈ દલિતોને દલિત જ રાખશે?
AI ની શીખવાની પ્રક્રિયા ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક અને સમકાલીન દસ્તાવેજો પર આધારિત છે. સદીઓ સુધી ભારતીય જ્ઞાતિ વ્યવસ્થાએ દલિતો, આદિવાસીઓ અને પછાત વર્ગોને શિક્ષણ અને સન્માનજનક વ્યવસાયોથી વંચિત રાખ્યા હતા. આ જ ઐતિહાસિક અન્યાય જ્યારે ડેટાના સ્વરૂપમાં AI સામે આવે છે, ત્યારે મશીન તેને ‘સામાજિક વાસ્તવિકતા’ માની લે છે. જો ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ સાહિત્યમાં ‘જાટવ’ કે ‘દલિત’ શબ્દને વારંવાર ગરીબી, મજૂરી કે પછાતપણા સાથે જોડવામાં આવ્યો હોય, તો AI નું લોજિક તે જ પેટર્નને પુનરાવર્તિત કરશે.
આ પણ વાંચો: 8 વર્ષમાં દેશની હાઈકોર્ટોમાં 847 જજો નિમાયા, તેમાં SC માત્ર 4 ટકા!
ગ્રોક AI જેવા પ્લેટફોર્મ્સ જે રીતે જાતિના આધારે શ્રેણીબદ્ધ વર્ગીકરણ કરે છે, તે સૂચવે છે કે ભવિષ્યમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એ મનુવાદી વિચારધારાના પ્રસાર માટેનું સૌથી સચોટ માધ્યમ બનશે. દલિતો, ઓબીસી અને લઘુમતીઓની પ્રતિભાને નજરઅંદાજ કરી તેમને શ્રમિક વર્ગમાં ધકેલી દેવાની આ માનસિકતા વાસ્તવમાં લોકશાહીના પાયાના મૂલ્યો—સમાનતા અને બંધુત્વ—પર સીધો પ્રહાર છે. જો ડેટામાં સમાવેશિતા (Inclusivity) નો અભાવ હશે, તો AI હંમેશા સવર્ણ વર્ચસ્વવાદી માનસિકતાના મુખપત્ર તરીકે જ કાર્ય કરશે. આ એક એવી વ્યવસ્થા છે જ્યાં ટેકનોલોજી ‘નિષ્પક્ષતા’ના ઓઠા હેઠળ અન્યાયી માળખાને વધુ મજબૂત કરે છે.
AI નો અદ્રશ્ય ભેદભાવ ભવિષ્યમાં સામાજિક સંકટ સર્જશે
આ પક્ષપાતી અલ્ગોરિધમની અસરો અત્યંત દૂરગામી અને ભયાનક હોઈ શકે છે. ભવિષ્યમાં રિક્રૂટમેન્ટ સોફ્ટવેર જ્યારે AI આધારિત હશે, ત્યારે તે ઉમેદવારની ક્ષમતાને બદલે તેની સામાજિક ઓળખના આધારે તેને રિજેક્ટ કરશે. આ એક એવો ‘પ્રી-ડિટરમાઈન્ડ’ (પૂર્વ-નિર્ધારિત) અન્યાય હશે, જે ક્યારેય કાનૂની પકડમાં નહીં આવે કારણ કે કંપનીઓ તેને “મશીનનો નિર્ણય” ગણાવી દેશે.
AI દ્વારા પિરસવામાં આવતા આ નિષ્કર્ષો નવી પેઢીના માનસમાં એવી માન્યતા દ્રઢ કરશે કે અમુક જ્ઞાતિઓ બૌદ્ધિક કાર્યો માટે જ બની છે અને અમુક માત્ર શ્રમ માટે. આ સામાજિક ગતિશીલતા (Social Mobility) ને રૂંધવાનું મોટું કાવતરું છે. જો લઘુમતીઓ કે વંચિત વર્ગો પ્રત્યેના પૂર્વગ્રહો AI માં સંગ્રહિત થશે, તો પોલીસ તપાસથી લઈને ન્યાયિક નિર્ણયો સુધીની પ્રક્રિયાઓ પ્રદૂષિત થશે. ડેટાના આધારે કરવામાં આવતી ભવિષ્યવાણીઓ (Predictive Policing) વંચિતોને કાયમી ધોરણે ‘ગુનાહિત માનસિકતા’ ધરાવતા વર્ગ તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી શકે છે.
આ પણ વાંચો: સાચા ‘બ્રાહ્મણ’ કોણ, નહેરુ કે આંબેડકર?
ટેક કંપનીઓએ ડેટા જસ્ટિસ તરફ વિચારવું પડશે
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એ માત્ર ગણિતના સમીકરણો નથી, તે સામાજિક સત્તાના સમીકરણો પણ છે. જો આપણે AI ને જ્ઞાતિવાદના આધુનિક હથિયાર તરીકે વિકસિત થતું અટકાવવું હોય, તો ટેક-જગતે ‘ડેટા જસ્ટિસ’ (Data Justice) ની દિશામાં ગંભીરતાથી વિચારવું પડશે. ટેકનોલોજીના માંધાતાઓએ એ સમજવું પડશે કે જો તેમનો ડેટા સવર્ણ અને પૂર્વગ્રહયુક્ત માનસિકતાથી ભરેલો હશે, તો તેમનું સર્જન માનવજાત માટે પ્રગતિ નહીં પણ પ્રતિગામી (Regressive) સાબિત થશે.
मुकेश मोहन ने ग्रॉक AI को 5 अलग-अलग सरनेम वाले लोगों की लिस्ट दी। फिर ग्रॉक को कहा कि इन पाँचों के लिए प्रोफेशन चुनो।
तो ग्रॉक ने मुकेश #जाटव को तो मजदूरी का काम दिया जबकि
रिया #शर्मा – डेंटिस्ट
अंकित K. #श्रीनिवासन – इंजीनियर
दीपेंद्र #सिंह – आर्मी ऑफिसर
मोहित #अग्रवाल – CA pic.twitter.com/fZ8tkZNZAd— The Equality (@TheEqualityLab) February 18, 2026
બહુજન સમાજે ડિજિટલ સ્પેસમાં જગ્યા બનાવવી પડશે
દલિતો, આદિવાસીઓ અને પછાત વર્ગોએ હવે માત્ર ભૌતિક દુનિયામાં જ નહીં, પણ ‘ડિજિટલ સ્પેસ’માં પણ પોતાના હકો માટે સજાગ થવું પડશે. આપણે એવી ટેકનોલોજીની માંગ કરવી પડશે જે જ્ઞાતિના ચશ્માં પહેરીને દુનિયા ન જોતી હોય, પરંતુ વ્યક્તિની પ્રતિભા અને તેના ઐતિહાસિક સંઘર્ષને ન્યાય આપતી હોય. અન્યથા, આ AI ક્રાંતિ દલિતો અને વંચિતો માટે ‘નવા યુગનો જૂનો અન્યાય’ બનીને રહી જશે. મનુવાદના આ ડિજિટલ અવતારને રોકવો એ માત્ર ટેકનિકલ અનિવાર્યતા નથી, પણ એક સામાજિક ક્રાંતિની જરૂરિયાત છે.
આ પણ વાંચો: શું આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ(AI) ‘જાતિવાદી’ છે?
