દર વર્ષે માઘ પૂર્ણિમાના દિવસે રવિદાસ જયંતિ ઉજવવામાં આવે છે. આ વખતે સંત રવિદાસજીની જન્મજયંતિ 1 ફેબ્રુઆરી એટલે કે આજે ઉજવવામાં આવી રહી છે. વારાણસી નજીકના એક ગામમાં જન્મેલા સંત રવિદાસ ભક્તિકાલીન સંત અને મહાન સમાજ સુધારક હતા. તેમની જન્મજયંતિ નિમિત્તે શોભાયાત્રા કાઢવામાં આવે છે અને ભજન અને કીર્તન ગાઈને તેમને યાદ કરવામાં આવે છે. તેઓ સંત રવિદાસ, ગુરુ રવિદાસ, રૈદાસ અને રોહિદાસ જેવા ઘણા નામોથી જાણીતા છે. સંત રવિદાસે જાતિ ભેદભાવ વિના લોકોને એકબીજાને પ્રેમ કરવાનું શીખવ્યું અને આ રીતે તેઓ સંત રવિદાસ તરીકે ઓળખાયા. ભક્તિ આંદોલનના તેજસ્વી નક્ષત્ર સંત રવિદાસ માત્ર ભજનિક નહોતા, પણ શ્રમ અને સમાનતાના પ્રખર હિમાયતી હતા. તેમના જીવનના ગૂઢ પાસાઓ આજે પણ સમાજને નવી દિશા આપે છે.
શ્રમને જ શક્તિ બનાવી દેનાર વ્યક્તિત્વ
જ્યારે આપણે સંત રવિદાસ (રૈદાસ)નું નામ લઈએ છીએ, ત્યારે મનમાં એક એવા સાધુની છબી ઉપસે છે જેઓ જૂતાં સીવતા સીવતા પ્રભુ ભક્તિમાં લીન છે. પરંતુ રવિદાસજીના વ્યક્તિત્વનું સૌથી તેજસ્વી પાસું એ હતું કે તેમણે ‘શ્રમ’ને જ ‘શક્તિ’ બનાવી દીધી હતી. મધ્યકાલીન ભારતમાં જ્યારે જ્ઞાતિવાદ ચરમસીમાએ હતો, ત્યારે તેમણે ઘોષણા કરી હતી કે માણસ જન્મથી નહીં, પણ તેના ગુણોથી મહાન બને છે.
રવિદાસજીના જીવનમાં આધુનિક લોકશાહી અને સમાજવાદના બીજ
આ પણ વાંચો: “તમારી હદમાં રહો, તમને મંદિરમાં પ્રવેશવાની મંજૂરી નથી”
રવિદાસજીએ તેમના પદોમાં ‘બેગમપુરા’ નામના એક શહેરની કલ્પના કરી હતી. ‘બે-ગમ’ એટલે કે જ્યાં કોઈ ગમ (દુઃખ) ન હોય. આ માત્ર કોઈ સ્વર્ગની કલ્પના નહોતી, પણ એક આદર્શ સામાજિક વ્યવસ્થાનો નકશો હતો. તેમના બેગમપુરામાં કોઈ ટેક્સ નથી, કોઈ ભેદભાવ નથી, કોઈ સંપત્તિનો મોહ નથી અને દરેક વ્યક્તિ સમાન છે. આધુનિક લોકશાહી અને સમાજવાદના બીજ રવિદાસજીના આ વિચારમાં સેંકડો વર્ષો પહેલા જોવા મળે છે.
ચામડું અને પવિત્રતા: રૂઢિચુસ્તતા પર પ્રહાર
આજની જેમ રવિદાસજીના સમયમાં પણ ચામડાના કામને અપવિત્ર માનવામાં આવતું હતું. રવિદાસજીએ આ માનસિકતાને પાયામાંથી હલબલાવી નાખી. તેમનું પ્રસિદ્ધ સૂત્ર “મન ચંગા તો કઠૌતી મેં ગંગા” એ માત્ર એક કહેવત નથી, પણ મનોવિજ્ઞાન અને અધ્યાત્મનો ઊંડો સાર છે. જ્યારે કાશીના પંડિતોએ તેમને ગંગા સ્નાનનું મહત્વ સમજાવ્યું, ત્યારે તેમણે પોતાના ચામડા પલાળવાના કુંડ (કઠૌતી) તરફ ઈશારો કરીને બતાવ્યું કે પવિત્રતા પાત્રમાં નહીં, પણ ભાવમાં હોય છે. તેમણે સાબિત કર્યું કે પરસેવો પાડતો શ્રમિક એ કોઈ પણ આળસુ પંડિત કરતા ઈશ્વરની વધુ નજીક છે.
આ પણ વાંચો: પૂજારીનો મંદિરની જમીન અને મિલકત પર કોઈ અધિકાર નહીઃ હાઈકોર્ટ
મીરાંબાઈના ગુરુ: સ્ત્રી સન્માનના પ્રણેતા
ખૂબ ઓછા લોકો જાણે છે કે મેવાડની મહારાણી મીરાંબાઈએ સંત રવિદાસજીને પોતાના ગુરુ માન્યા હતા. એક રાજરાણી જ્યારે એક પગરખાં સીવનાર સંતના શરણે જાય, ત્યારે તે સમયના સામાજિક માળખામાં ભૂકંપ આવી ગયો હતો. રવિદાસજીએ સ્ત્રીઓને ભક્તિ અને જ્ઞાનનો સમાન અધિકાર આપવાની હિમાયત કરી હતી. તેમણે સમજાવ્યું કે આત્માને કોઈ લિંગ કે જ્ઞાતિ હોતી નથી.
નિર્ગુણ અને સગુણ વચ્ચેનો સેતુ
રવિદાસજીની ભક્તિધારા અનોખી હતી. તેઓ મૂર્તિપૂજાના વિરોધી હતા. તેમની વાણીમાં એવી તાકાત હતી કે શિખ ધર્મના પવિત્ર ગ્રંથ ‘ગુરુ ગ્રંથ સાહેબ’ માં પણ તેમના ૪૦ જેટલા પદોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ દર્શાવે છે કે તેમની વિચારધારા ભૌગોલિક અને ધાર્મિક સીમાઓ ઓળંગી ગઈ હતી.
“बुद्ध ने जो कहा, वही रैदास ने कहा। बुद्ध की भाषा ज्ञानी की भाषा है,जबकि रैदास की भाषा भक्त की भाषा है,प्रेम की भाषा है।” :- ओशो pic.twitter.com/51u4RNjW3x
— पवन (@Voiceofpavan) January 31, 2026
આ પણ વાંચો: ‘SC-ST-OBC સ્ત્રી પર બળાત્કાર કરવાથી તીર્થનું ફળ મળે!’
સંત રવિદાસ એટલે શ્રમિકોના મસીહા
રવિદાસજીએ ક્યારેય પોતાનો વ્યવસાય છોડ્યો નહીં. તેઓ કહેતા કે હકનું કમાઈને ખાવું એ સૌથી મોટી બંદગી છે. તેમણે ભીખ માંગીને જીવતા સાધુઓનો વિરોધ કર્યો અને શ્રમની ગરિમા (Dignity of Labour) સ્થાપિત કરી. આજના ‘સ્ટાર્ટઅપ’ અને ‘સેલ્ફ-મેડ’ યુગમાં રવિદાસજીના વિચારો સૌથી વધુ પ્રસ્તુત છે.
સંત રવિદાસજીની જન્મજયંતિ પર તેમને માત્ર પુષ્પાંજલિ અર્પવી પૂરતી નથી, પણ તેમના ‘બેગમપુરા’ના સપનાને સાકાર કરવું એ જ સાચી શ્રદ્ધાંજલિ છે. તેમણે શીખવ્યું કે ભક્તિ એ મંદિરના ખૂણામાં બેસી રહેવાનું નામ નથી, પણ સમાજમાં સમાનતા અને પ્રેમ ફેલાવવાનું આંદોલન છે.
આ પણ વાંચો: કેરળના સબરીમાલા મંદિરમાંથી મુખ્ય પૂજારીએ જ સોનું ચોર્યું!
