એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR) દ્વારા તાજેતરમાં જાહેર કરવામાં આવેલો અહેવાલ ભારતીય રાજનીતિમાં નાણાકીય અસમાનતાના એક નવા યુગનો સંકેત આપે છે. વર્ષ 2024-25ના નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન રાષ્ટ્રીય રાજકીય પક્ષોને મળેલા દાનની વિગતો દર્શાવે છે કે સત્તાધારી ભારતીય જનતા પાર્ટીએ ભંડોળ એકત્ર કરવાની બાબતમાં વિપક્ષી પક્ષોને જોજનો પાછળ છોડી દીધા છે. સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા ગેરકાયદે જાહેર કરાયેલા ઈલેક્ટોરલ બોન્ડની વ્યવસ્થા નાબૂદ થયા પછી એવી અપેક્ષા હતી કે રાજકીય પક્ષોના દાનમાં પારદર્શિતા આવશે અથવા મોટા દાતાઓ પીછેહઠ કરશે. પરંતુ ભાજપના કિસ્સામાં ચિત્ર તેનાથી સાવ ઉલટું જોવા મળ્યું છે. આ વર્ષે ભાજપને મળેલા દાનમાં ગયા વર્ષની સરખામણીએ 171 ટકાનો જંગી વધારો થયો છે.
ADRના રિપોર્ટ મુજબ, ભાજપને આ વર્ષે 6,074 કરોડ રૂપિયાથી વધુનું દાન મળ્યું છે. આ આંકડો ગયા વર્ષના 2,243 કરોડ રૂપિયાની સરખામણીએ અઢી ગણાથી પણ વધુ છે. સૌથી આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે કોંગ્રેસ, આમ આદમી પાર્ટી, સીપીઆઈ-એમ અને નેશનલ પીપલ્સ પાર્ટી જેવા તમામ રાષ્ટ્રીય પક્ષોનું કુલ દાન ભેગું કરવામાં આવે તો પણ તે ભાજપને મળેલા એકલા દાનના દસમા ભાગ જેટલું જ થાય છે. આ આંકડાકીય તફાવત માત્ર નાણાકીય બાબત નથી, પરંતુ તે ચૂંટણી પ્રચાર અને સંગઠનાત્મક શક્તિની બાબતમાં ભાજપ પાસે રહેલા અસીમિત સંસાધનોનો પુરાવો છે.
કોર્પોરેટ જગતની ઉદારતા અને રાજકીય સમીકરણો
ભારતીય રાજનીતિમાં હંમેશા એવું જોવા મળ્યું છે કે જે પક્ષ સત્તામાં હોય અથવા જેની જીતવાની સંભાવના વધુ હોય, કોર્પોરેટ ગૃહો તેની તરફ વધુ વળે છે. વર્ષ 2024-25માં રાજકીય પક્ષોને મળેલા કુલ દાનમાં કોર્પોરેટ ક્ષેત્રનો હિસ્સો 92.18 ટકા જેટલો તોતિંગ રહ્યો છે. ભાજપને મળેલા કુલ દાનમાંથી 5,717 કરોડ રૂપિયા માત્ર કોર્પોરેટ સેક્ટરમાંથી આવ્યા છે. તેની સરખામણીએ કોંગ્રેસને કંપનીઓ તરફથી માત્ર 383.86 કરોડ રૂપિયા જ મળ્યા છે. આ આંકડો સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારતની મોટી કંપનીઓ અને બિઝનેસ હાઉસીસ ભાજપમાં રોકાણ કરવાનું વધુ પસંદ કરે છે. જ્યારે કોઈ એક પક્ષ પાસે પ્રચાર માટે આટલી મોટી રકમ હોય ત્યારે વિપક્ષ માટે પોતાની વાત જનતા સુધી પહોંચાડવી અને સમાન સ્તરે લડવું અત્યંત મુશ્કેલ બની જાય છે.
આ પણ વાંચો: તિરુપતિમાં ભક્તોએ 5 વર્ષ સુધી ‘ચરબીયુક્ત’ લાડુનો પ્રસાદ લીધો!
વ્યક્તિગત દાતાઓની વાત કરીએ તો, તેમણે કુલ 505.66 કરોડ રૂપિયાનું દાન આપ્યું છે. અહીં પણ ભાજપ બાજી મારી ગયું છે, જેને 345.94 કરોડ રૂપિયા વ્યક્તિગત દાતાઓ પાસેથી મળ્યા છે. કોંગ્રેસને વ્યક્તિગત દાતાઓ પાસેથી 132.39 કરોડ રૂપિયા મળ્યા છે. આ આંકડાઓ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે માત્ર કોર્પોરેટ જ નહીં પરંતુ શ્રીમંત વ્યક્તિગત દાતાઓ પણ ભાજપની નીતિઓને ટેકો આપી રહ્યા છે.
ઇલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટોની ભૂમિકા નિર્ણાયક
ચૂંટણી ભંડોળમાં ઇલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટોની ભૂમિકા હંમેશા નિર્ણાયક રહી છે. પ્રુડન્ટ ઇલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટ આ યાદીમાં ટોચ પર છે, જેણે ભાજપ, કોંગ્રેસ અને આપને મળીને કુલ 2,413.46 કરોડ રૂપિયા આપ્યા છે. જોકે, આ રકમની વહેંચણીમાં પણ ભારે અસમાનતા જોવા મળે છે. ભાજપને આ ટ્રસ્ટ પાસેથી 2,180.71 કરોડ રૂપિયા મળ્યા છે, જે પાર્ટીના કુલ ભંડોળના લગભગ 36 ટકા જેટલું થાય છે. તેની સામે કોંગ્રેસને માત્ર 216.33 કરોડ રૂપિયા મળ્યા છે. પ્રગતિશીલ ઇલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટ, એબી જનરલ ઇલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટ અને ન્યૂ ડેમોક્રેટિક ઇલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટ જેવા અન્ય ટ્રસ્ટોએ પણ કરોડો રૂપિયાનું દાન આપ્યું છે, જેમાં સિંહફાળો સત્તાધારી પક્ષના ફાળે ગયો છે.
કેટલીક મોટી કંપનીઓએ સીધી જ ભાજપના ખાતામાં મોટી રકમ જમા કરાવી છે. સીરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા પ્રાઇવેટ લિમિટેડે 100 કરોડ રૂપિયાનું દાન આપ્યું છે, જ્યારે રૂંગટા સન્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડે 95 કરોડ રૂપિયા આપ્યા છે. આ પ્રકારનું મોટું રોકાણ કોર્પોરેટ જગતની રાજકીય પસંદગીને સ્પષ્ટ કરે છે.
આ પણ વાંચો: રામમંદિરને 2 માસમાં 26 કરોડ દાન મળ્યું, 36 કરોડની જમીન ખરીદી
દાનમાં ટકાવારીની દૃષ્ટિએ જંગી ઉછાળો નોંધાયો
ગયા વર્ષની સરખામણીએ રાષ્ટ્રીય પક્ષોના કુલ દાનમાં 161 ટકાનો વધારો થયો છે. ભાજપના દાનમાં 171 ટકાનો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે, જે તેની વધતી જતી આર્થિક તાકાતનો પુરાવો છે. જોકે, અન્ય પક્ષો પણ પાછળ નથી. કોંગ્રેસના દાનમાં 84 ટકાનો વધારો થયો છે, જે 281 કરોડથી વધીને 517 કરોડ થયો છે. આમ આદમી પાર્ટી (AAP) એ ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ 244 ટકાનો મોટો ઉછાળો નોંધાવ્યો છે, જોકે તેની કુલ રકમ 27 કરોડ રૂપિયા જ છે. નેશનલ પીપલ્સ પાર્ટી (NPEP) ના દાનમાં તો 1313 ટકાનો આશ્ચર્યજનક વધારો નોંધાયો છે. આ તમામ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ઇલેક્ટોરલ બોન્ડ બંધ થયા પછી પક્ષોએ ફંડ એકત્ર કરવાના અન્ય માર્ગો પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે.
બીજી તરફ, માયાવતીની બહુજન સમાજ પાર્ટી (BSP) એ આ વર્ષે પણ પરંપરા જાળવી રાખી છે. છેલ્લા 19 વર્ષથી બીએસપી સતત એવી જાહેરાત કરે છે કે તેમને 20,000 રૂપિયાથી વધુનું કોઈ દાન મળ્યું નથી. આ વર્ષે પણ પાર્ટીએ શૂન્ય દાન જાહેર કર્યું છે, જે રાજકીય વર્તુળોમાં હંમેશા ચર્ચાનો વિષય રહે છે.
લોકશાહી માટે આર્થિક અસમાનતાના જોખમો
ADR નો આ રિપોર્ટના તારણો માત્ર આંકડાકીય વિગતો નથી, પરંતુ તે ભારતીય લોકશાહીના માળખા પર ઉભા થતા ગંભીર સવાલો પણ છે. લોકશાહીમાં ‘લેવલ પ્લેઈંગ ફિલ્ડ’ એટલે કે તમામ પક્ષોને સમાન તક મળવી અનિવાર્ય છે. જ્યારે સત્તાધારી પક્ષ પાસે વિપક્ષ કરતા દસ ગણું વધુ ભંડોળ હોય, ત્યારે ચૂંટણી જંગ સમાન રહેતો નથી. ભાજપ પાસે રહેલા સંસાધનો તેમને અત્યાધુનિક ચૂંટણી પ્રચાર, વિશાળ ડિજિટલ માર્કેટિંગ અને મજબૂત સંગઠનાત્મક માળખું જાળવવામાં મદદ કરે છે. તેની સામે વિરોધ પક્ષો પૂરતા ફંડના અભાવે જનતા સુધી પોતાનો અવાજ પહોંચાડવામાં પાછળ રહી જાય છે.
આ પણ વાંચો: ગુજરાતમાં રાજકીય પક્ષોને મળેલા કુલ દાનમાંથી 99 ટકા ભાજપને
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે કોર્પોરેટ જગત દ્વારા અપાતા આટલા મોટા દાન પાછળ ઘણીવાર ‘ક્વિડ પ્રો ક્વો’ (લેવડ-દેવડ)ની આશંકાઓ રહેલી હોય છે. કંપનીઓ સત્તાધારી પક્ષને દાન આપીને અનુકૂળ નીતિઓ, લાયસન્સ કે ટેન્ડર મેળવવાની અપેક્ષા રાખતી હોય તેવું બની શકે. જો રાજકીય ભંડોળનો મોટો હિસ્સો માત્ર ઉદ્યોગપતિઓ પાસેથી આવતો હોય, તો નીતિ ઘડતરમાં સામાન્ય જનતાના પ્રશ્નો હાંસિયામાં ધકેલાઈ જવાનું જોખમ રહે છે.
વર્ષ 2024-25ના આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ રદ થયા હોવા છતાં ભાજપની આર્થિક તાકાતમાં કોઈ ઘટાડો થયો નથી. સત્તા, સંગઠન અને કોર્પોરેટના ત્રિવેણી સંગમે ભાજપને ભંડોળની રેસમાં અજેય બનાવી દીધું છે. જોકે, સ્વસ્થ લોકશાહી માટે જરૂરી છે કે રાજકીય ફંડિંગમાં વધુ પારદર્શિતા આવે અને કોઈ એક પક્ષ પાસે સંસાધનોનું આટલું મોટું કેન્દ્રીકરણ ન થાય. જો આર્થિક ખાઈ આ જ રીતે વધતી રહી, તો ભવિષ્યમાં બહુપક્ષીય લોકશાહી નબળી પડી શકે છે.
આ પણ વાંચો: ગુજરાતના 10 અજાણ્યા રાજકીય પક્ષોને 4300 કરોડનું ફંડ કેવી રીતે મળ્યું?
