મુંબઈના આર્ટ ફેસ્ટિવલમાં આનંદ તેલતુંબડેના પુસ્તક પરની ચર્ચા રદ

મુંબઈઃ મુંબઈનો સુપ્રસિદ્ધ ‘કાલા ઘોડા આર્ટ્સ ફેસ્ટિવલ’ (KGAF) આ વર્ષે પોતાની કલાત્મક પ્રસ્તુતિઓને બદલે એક વિવાદને કારણે ચર્ચામાં આવ્યો છે. જાણીતા શૈક્ષણિક કાર્યકર્તા અને લેખક આનંદ તેલતુંબડેના પુસ્તક પર યોજાનારી ચર્ચાને કાર્યક્રમના ગણતરીના કલાકો પહેલાં જ રદ કરી દેવામાં આવતા અભિવ્યક્તિની આઝાદી અને ‘કેન્સલ કલ્ચર’ પર નવી ચર્ચા છેડાઈ છે.

શું હતો સમગ્ર મામલો?

ફેસ્ટિવલના શિડ્યુલ મુજબ, ‘Incarcerated: Tales from Behind Bars’ (જેલના સળિયા પાછળની વાર્તાઓ) શીર્ષક હેઠળ એક સત્રનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ સત્રમાં આનંદ તેલતુંબડેના નવા પુસ્તક “ધ સેલ એન્ડ ધ સોલ: એ પ્રિઝન મેમોયર” (The Cell and the Soul: A Prison Memoir) પર ગહન ચર્ચા થવાની હતી. આ કાર્યક્રમમાં તેલતુંબડેની સાથે જાણીતા લેખિકા નીતા કોલ્હટકર અને ‘સ્ક્રોલ’ના એડિટર નરેશ ફર્નાન્ડિસ પણ વક્તા તરીકે ઉપસ્થિત રહેવાના હતા. ગુરુવારે રાત્રે 8 વાગ્યે ડેવિડ સસૂન લાઈબ્રેરી ગાર્ડન ખાતે આ આયોજન નક્કી કરાયું હતું.

જોકે, મંગળવારે રાત્રે અચાનક જ આયોજકો દ્વારા આ કાર્યક્રમ રદ કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. આ સમાચાર વાયુવેગે પ્રસરતા સાહિત્યિક અને સામાજિક વર્તુળોમાં આશ્ચર્ય અને આક્રોશ ફેલાયો છે.

આ પણ વાંચો: કાંકરિયા દલિત યુવક હત્યા કેસના ચારેય આરોપી ઝડપાયા

પોલીસનું દબાણ કે સોશિયલ મીડિયા ટ્રોલિંગ?

રિપોર્ટ અનુસાર, આ કાર્યક્રમ રદ કરવા પાછળ ઓનલાઇન ટ્રોલિંગ અને મુંબઈ પોલીસનો કથિત અનુરોધ કારણભૂત માનવામાં આવે છે. કાર્યક્રમની નવી તારીખ સોશિયલ મીડિયા પર જાહેર થતાની સાથે જ કેટલાક દક્ષિણપંથી એકાઉન્ટ્સ દ્વારા આનંદ તેલતુંબડેનો વિરોધ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમને ‘અર્બન નક્સલ’ કહીને સંબોધવામાં આવ્યા અને ભીમા કોરેગાંવ કેસનો ઉલ્લેખ કરીને કાર્યક્રમનો વિરોધ કરવામાં આવ્યો.

ફેસ્ટિવલના ડિરેક્ટર બ્રિંદા મિલરે આ બાબતે સીધું નિવેદન કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, પરંતુ તેમણે આ ઘટનાને ‘અણધારી અને દુઃખદ’ ગણાવી હતી. તેમણે સુરક્ષાના કારણોને પ્રાથમિકતા આપતા જણાવ્યું હતું કે, “KGAFની સુરક્ષા સૌથી પહેલા છે.” બીજી તરફ, ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ, આયોજકોએ વક્તાઓને મોકલેલા ઈમેલમાં સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે પોલીસના અનુરોધને પગલે આ સત્ર રદ કરવામાં આવી રહ્યું છે. વક્તાઓને સોશિયલ મીડિયા પરથી આ કાર્યક્રમ સંબંધિત તમામ પોસ્ટ હટાવવાની પણ સૂચના આપવામાં આવી હતી.

આ પણ વાંચો: ગોમતીપુરમાં 17 હજાર મતદારોના નામ કોણ કમી કરવા માંગે છે?

પોલીસે શું ખુલાસો કર્યો?

આ મામલે મુંબઈ પોલીસના એક અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે, આ ચોક્કસ કાર્યક્રમ માટે કોઈ પૂર્વ પરવાનગી માંગવામાં આવી ન હતી, તેથી તેને મંજૂરી મળી નથી. જોકે, અન્ય એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ નામ ન આપવાની શરતે જણાવ્યું કે, સામાન્ય રીતે પોલીસ આવા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો રદ કરવાનો આદેશ આપતી નથી. આ વિરોધાભાસી નિવેદનોને કારણે શંકાની સોય આયોજકો અને વહીવટીતંત્ર પર તણાઈ છે.

વક્તાઓએ કહ્યું: આ લોકશાહી માટે ખતરો છે.

પોતાનો કાર્યક્રમ રદ થવા અંગે આનંદ તેલતુંબડેએ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરતા કહ્યું કે, “આ પુસ્તક પહેલેથી જ પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યું છે અને અનેક પ્લેટફોર્મ પર તેના પર ચર્ચા થઈ છે. તાજેતરમાં પ્રેસ ક્લબમાં પણ એક મોટો કાર્યક્રમ યોજાયો હતો જેમાં કોઈ જ સમસ્યા નહોતી નડી. અચાનક અહીં સુરક્ષાના નામે કાર્યક્રમ રદ કરવો તે સમજની બહાર છે.”

લેખિકા નીતા કોલ્હટકરે આયોજકોની નબળાઈ પર પ્રહાર કરતા કહ્યું કે, “આ અત્યંત દુઃખદ છે કે આયોજકો મુઠ્ઠીભર ટ્રોલ્સ અને પોલીસના દબાણ સામે ઝૂકી ગયા. જેલના અનુભવો અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાની વાર્તાઓ નાગરિકો સુધી પહોંચવી જરૂરી છે. આ પ્રકારનું કેન્સલ કલ્ચર આપણા લોકશાહી મૂલ્યો માટે શુભ સંકેત નથી.”

કોણ છે આનંદ તેલતુંબડે?

આનંદ તેલતુંબડે આઈઆઈટીના પૂર્વ પ્રોફેસર, જાણીતા લેખક અને માનવાધિકાર કાર્યકર્તા છે. તેઓ ડૉ. આંબેડકરની પૌત્રી રમા (યશવંત આંબેડકરની પુત્રી) ના પતિ (જમાઈ) છે. એ રીતે તો ડૉ.આંબેડકરના પરિવારના જમાઈ છે. એપ્રિલ 2020 માં એલ્ગાર પરિષદ-માઓવાદી લિંક કેસમાં તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. જોકે, નવેમ્બર 2022 માં બોમ્બે હાઈકોર્ટે તેમને જામીન આપતા નોંધ્યું હતું કે, તેમની વિરુદ્ધ એવા કોઈ નક્કર પુરાવા નથી કે જે તેમને UAPA હેઠળ આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડે. કોર્ટે તેમની શૈક્ષણિક પૃષ્ઠભૂમિ અને સમાજ પ્રત્યેના પ્રદાનને પણ ધ્યાને લીધું હતું. તેમની સ્પષ્ટવક્તા તરીકેની છાપને કારણે હિંદુત્વવાદીઓ, બંધારણવિરોધીઓ અને મનુવાદી તત્વો સતત તેમને ટાર્ગેટ કરતા રહે છે.

આ પણ વાંચો:  ગુજરાતી દલિત સાહિત્ય અકાદમીએ એક સાથે 10 પુસ્તકોનું લોકાર્પણ કર્યું

અભિવ્યક્તિની આઝાદી પર સવાલ ઉઠ્યા

કાલા ઘોડા આર્ટસ ફેસ્ટિવલના 26માં સંસ્કરણમાં BMC, મહારાષ્ટ્ર પ્રવાસન વિભાગ અને યુનેસ્કો જેવા પ્રતિષ્ઠિત સંગઠનો ભાગીદાર છે. આ ફેસ્ટિવલના સમર્થકોમાં મહારાષ્ટ્ર પોલીસ અને મુંબઈ ટ્રાફિક પોલીસનું પણ નામ છે. જ્યારે સરકારી સંસ્થાઓ પોતે જ ફેસ્ટિવલ સાથે જોડાયેલી હોય, ત્યારે એક લેખકના પુસ્તક પરની ચર્ચા અટકાવવી એ સેન્સરશિપના ગંભીર સવાલો ઉભા કરે છે.

ઘણી સાહિત્યિક હસ્તીઓનું માનવું છે કે જો કલા મહોત્સવોમાં જ વિભિન્ન વિચારધારાઓ પર ચર્ચા કરવાની જગ્યા નહીં બચે, તો સમાજમાં વૈચારિક શૂન્યાવકાશ સર્જાશે. શું માત્ર ઓનલાઇન ટ્રોલિંગના ડરથી બૌદ્ધિક ચર્ચાઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવો એ યોગ્ય છે? આ ઘટનાએ મુંબઈ જેવા કોસ્મોપોલિટન શહેરમાં સાંસ્કૃતિક સહિષ્ણુતા પર મોટું પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મૂકી દીધું છે.

આ પણ વાંચો: વીજ કંપનીના દલિત કર્મચારીને રબારી પરિવારે ઘરમાં જતા રોક્યા!