નવી દિલ્હી: ભારતના રાજકીય પક્ષોને મળતા ભંડોળ અને પારદર્શિતા અંગે કામ કરતી સંસ્થા ‘એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ’ (ADR) એ નાણાકીય વર્ષ 2024-25 નો તાજેતરનો અહેવાલ જાહેર કર્યો છે, જેણે દેશના રાજકીય વર્તુળોમાં ભારે ચર્ચા જગાવી છે. આ અહેવાલ મુજબ, ગત નાણાકીય વર્ષની સરખામણીએ ચાલુ વર્ષે રાષ્ટ્રીય રાજકીય પક્ષોને મળતા ચંદામાં 161 ટકાનો જંગી વધારો નોંધાયો છે. આ આંકડાઓ વચ્ચે સૌથી ચોંકાવનારી બાબત બહુજન સમાજ પાર્ટી (BSP) ને લઈને સામે આવી છે. રિપોર્ટ અનુસાર, BSPને છેલ્લા 19 વર્ષથી 20,000 રૂપિયાથી વધુની રકમનું એક પણ દાન મળ્યું નથી. એક તરફ જ્યાં અન્ય પક્ષોના ભંડોળમાં સેંકડો ગણો ઉછાળો આવ્યો છે, ત્યાં BSPની આ સ્થિતિ રાજકીય વિશ્લેષકો માટે આશ્ચર્ય અને કુતૂહલનો વિષય બની છે.
ADR ના વિગતવાર અહેવાલ પર નજર કરીએ તો, નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં રાષ્ટ્રીય સ્તરના મુખ્ય રાજકીય પક્ષોએ કુલ 11,343 દાતાઓ પાસેથી 6,648.56 કરોડ રૂપિયાનું દાન મેળવ્યું હોવાની જાહેરાત કરી છે. આ કુલ રકમમાં ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) નો દબદબો સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે. ભાજપને કુલ 5,522 અલગ-અલગ દાન દ્વારા 6,074.01 કરોડ રૂપિયા પ્રાપ્ત થયા છે.
આ આંકડો એટલો મોટો છે કે ભાજપને મળેલું એકલું દાન કોંગ્રેસ, આમ આદમી પાર્ટી (AAP), માર્ક્સવાદી કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (CPI-M) અને નેશનલ પીપુલ્સ પાર્ટી (NPP) ના કુલ સંયુક્ત દાન કરતા પણ 10 ગણું વધારે છે. ભાજપના દાનમાં પાછલા નાણાકીય વર્ષના 2243.94 કરોડની સરખામણીએ 171 ટકાનો તોતિંગ વધારો નોંધાયો છે, જે શાસક પક્ષની મજબૂત આર્થિક સ્થિતિ અને કોર્પોરેટ જગતનો તેમના પરનો વિશ્વાસ દર્શાવે છે.
આ પણ વાંચો: નવસર્જનના બે કાર્યકરોએ 2 વર્ષમાં એટ્રોસિટીના 8 કેસોમાં ન્યાય અપાવ્યો!
બીજી તરફ, મુખ્ય વિપક્ષી પાર્ટી કોંગ્રેસના ભંડોળમાં પણ વૃદ્ધિ જોવા મળી છે. કોંગ્રેસને 2,501 દાતાઓ પાસેથી 517.39 કરોડ રૂપિયાનું દાન મળ્યું છે, જે અગાઉના વર્ષના 281.48 કરોડ કરતા 84 ટકા વધુ છે. આમ આદમી પાર્ટીના દાનમાં 244 ટકાનો ઉછાળો આવતા તેમને 27.04 કરોડ રૂપિયા મળ્યા છે, જ્યારે નેશનલ પીપુલ્સ પાર્ટી (NPP) ને 1.94 કરોડ રૂપિયા મળ્યા છે, જે ટકાવારીની દૃષ્ટિએ 1,313 ટકાનો રેકોર્ડબ્રેક વધારો સૂચવે છે. આમ, લગભગ તમામ મોટા રાષ્ટ્રીય પક્ષોના ભંડોળમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
પરંતુ, આ સમગ્ર ડેટામાં સૌથી ચિંતાજનક બાબત બહુજન સમાજ પાર્ટી (BSP) ને લઈને છે. ચૂંટણી પંચના નિયમો મુજબ, દરેક રાજકીય પક્ષે 20,000 રૂપિયાથી વધુની રકમ આપનાર દાતાની વિગતો જાહેર કરવી ફરજિયાત છે. જોકે, BSPએ આ વર્ષે પણ જાહેર કર્યું છે કે તેમને 20,000 રૂપિયાથી વધુનું કોઈ દાન મળ્યું નથી. BSP છેલ્લા 19 વર્ષથી સતત આ જ દાવો કરતી આવી છે. વર્ષ 2004-05 થી લઈને અત્યાર સુધી પાર્ટીએ સત્તાવાર રીતે એક પણ એવો દાતા જાહેર કર્યો નથી જેણે તેમને 20,000 થી વધુની રકમ આપી હોય. પાર્ટીની દલીલ છે કે તેમનું ભંડોળ સંપૂર્ણપણે પાયાના સ્તરના કાર્યકરો અને સામાન્ય જનતા પાસેથી મળતા નાના-નાના દાન પર આધારિત છે.
આ પણ વાંચો: મહેસાણામાં સુથાર સમાજે માત્ર 31 હજારમાં ‘દૈનિક લગ્ન યોજના’ શરૂ કરી
ADR નો આ રિપોર્ટ ભારતીય રાજકારણમાં રહેલી આર્થિક અસમાનતાને છતી કરે છે. એક તરફ ભાજપ જેવો પક્ષ હજારો કરોડોનું ફંડ એકત્ર કરી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ BSP ‘નાના દાન’ ના સહારે પોતાની રાજનીતિ ચલાવી રહી છે.
BSP ની સ્થિતિ અન્ય તમામ પક્ષો કરતા તદ્દન અલગ અને અનોખી છે. ચૂંટણી પંચના નિયમો મુજબ 20,000 થી વધુના દાનની વિગતો જાહેર કરવી પડે છે, પરંતુ BSP એ આ વર્ષે પણ શૂન્ય મોટા દાનની જાહેરાત કરી છે. આ હકીકત પાછળનો તર્ક એ છે કે BSP મુખ્યત્વે સમાજના એવા વર્ગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જે આર્થિક રીતે નબળો છે. દલિત, પછાત અને બહુજન સમાજ જેવો વર્ગ મોટું દાન આપવાની સ્થિતિમાં ન હોવાથી, પાર્ટી નાના-નાના સભ્યોના ફાળા પર વધુ નિર્ભર છે. માન્યવર કાંશીરામના સમયથી જ BSP સામાન્ય કાર્યકરો પાસેથી 5, 10 કે 100 રૂપિયા જેવી નાની રકમ એકત્ર કરવામાં આવે છે. આ રકમ 20,000 ની મર્યાદા કરતા ઓછી હોવાથી તેને સત્તાવાર યાદીમાં જાહેર કરવાની જરૂર રહેતી નથી.
આ પણ વાંચો: રસોઈયો દલિત હોવાથી સવર્ણોએ બાળકોને આંગણવાડીમાં મોકલવાનું બંધ કર્યું
રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે મોટા કોર્પોરેટ ગૃહો સામાન્ય રીતે તેવા પક્ષોને દાન આપે છે જેમના એજન્ડા ઉદ્યોગ જગત સાથે સુસંગત હોય. BSP જેવી વિચારધારા ધરાવતો પક્ષ, જે સામાજિક પરિવર્તન અને સામાન્ય માણસના અધિકારોની વાત કરે છે, તેને મોટા ઉદ્યોગપતિઓ તરફથી દાન મળવાની શક્યતા ઓછી રહે છે. તેથી, 19 વર્ષ સુધી એક પણ મોટું દાન ન મળવું એ કદાચ પાર્ટીનો તેના કેડર અને કાર્યકરો પ્રત્યેનો ભરોસો અને ‘ગરીબોની પાર્ટી’ હોવાની તેની છબીને મજબૂત કરવાનું એક સાધન પણ હોઈ શકે છે.
એડીઆરનો આ રિપોર્ટ સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારતીય લોકશાહીમાં ચૂંટણી લડવા માટે નાણાબળની ભૂમિકા વધી રહી છે. ભાજપ અને કોંગ્રેસ જેવા પક્ષો કરોડોના ફંડ સાથે મેદાનમાં છે, જ્યારે BSP જેવો પક્ષ હજુ પણ ‘નાના દાન’ અને ‘ગ્રાઉન્ડ સપોર્ટ’ ના સહારે ટકી રહ્યો હોવાનો દાવો કરે છે. 161 ટકાનો આ આર્થિક ઉછાળો આગામી સમયમાં રાજકીય પક્ષો વચ્ચેની અસમાનતા અને લોકતાંત્રિક પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતાના મુદ્દે ગંભીર સવાલો ઉભા કરે છે.
આ પણ વાંચો: ભાજપને અન્ય તમામ પક્ષો કરતા 10 ગણું વધુ દાન મળ્યું!
