દેશની યુનિવર્સિટીઓ અને કૉલેજોમાં જાતિગત ભેદભાવની ઘટનાઓમાં છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં મોટો વધારો નોંધાયો છે. ધ વાયરના રિપોર્ટ મુજબ, યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) દ્વારા સંસદીય સમિતિ અને સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરાયેલા ડેટા દર્શાવે છે કે દેશભરની યુનિવર્સિટીઓ અને કોલેજોમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવ સંબંધિત ફરિયાદોમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં 118.4 ટકાનો વધારો થયો છે. 2019-20માં આવી ઘટનાઓ 173 હતી જે 2023-24માં વધીને 378 થઈ ગઈ છે.
આ જ સમયગાળા દરમિયાન, 2019-20 અને 2023-24 વચ્ચે, UGC ને 704 યુનિવર્સિટીઓ અને 1,553 કોલેજોમાં કાર્યરત EOCs અને અનુસૂચિત જાતિ/અનુસૂચિત જનજાતિ (SC/ST) કમિટી દ્વારા કુલ 1,160 ફરિયાદો મળી હતી. આમાંથી, 1,052 ફરિયાદોનું નિરાકરણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે 90.68 ટકાના નિરાકરણ દરનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જો કે, પેન્ડિંગ કેસોની સંખ્યા 2019-20 માં 18 થી વધીને 2023-24 માં 108 થઈ ગઈ છે.
નોંધનીય છે કે UGC દ્વારા શિક્ષણ, મહિલા, બાળકો, યુવા અને રમતગમત પરની સંસદીય સ્થાયી સમિતિ સાથે શેર કરાયેલો વર્ષવાર ડેટા પણ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે દાખલ કરાયેલા કેસોની સંખ્યામાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે.
આ પણ વાંચો: બ્રાહ્મણ જજે મનુસ્મૃતિનો શ્લોક ટાંકી આરોપીઓને સજા સંભળાવી
આ ક્રમમાં વર્ષ 2020-21 માં 182 કેસ, 2021-22 માં 186 અને 2022-23 માં 241 કેસ નોંધાયા હતા, ત્યારબાદ 2023-24 માં તીવ્ર વધારો થયો હતો.
યુજીસીના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે ફરિયાદોમાં વધારો થવાનું એક કારણ વિદ્યાર્થીઓમાં અનુસૂચિત જાતિ/અનુસૂચિત જનજાતિ અને ઈક્વલ ઓપોર્ચ્યુનિટી સેલ્સની ભૂમિકા વિશે જાગૃતિમાં વધારો હોઈ શકે છે. અધિકારીના જણાવ્યા મુજબ, આ સેલ સક્રિયપણે કેસોના નિરાકરણ માટે કામ કરી રહ્યા છે. જો કે, શિક્ષણવિદોએ તેના પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યા છે.
સમાધાન દર પર સવાલો
દિલ્હી યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર એન. સુકુમારે અખબારને જણાવ્યું હતું કે મોટાભાગના SC/ST સેલ વહીવટી નિયંત્રણ હેઠળ કાર્ય કરે છે અને સ્વતંત્ર નિર્ણય લેવાની શક્તિનો અભાવ ધરાવે છે, કારણ કે તેમના સભ્યો વહીવટ દ્વારા નિયુક્ત કરવામાં આવે છે. તેમના મતે, આ ગંભીર કેસોમાં નિષ્પક્ષતાને અસર કરે છે.
દરમિયાન, જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટીના ફેકલ્ટી સભ્ય અને SC/ST સેલના ભૂતપૂર્વ સભ્ય ડી.કે. લોબોયાલે સમાન ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સમય જતાં આ સેલની સ્વાયત્તતા સતત ઘટી રહી છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે ફરિયાદોની વધતી સંખ્યા દર્શાવે છે કે માત્ર રિપોર્ટિંગમાં વધારો થયો નથી, પરંતુ જાતિ ભેદભાવની સમસ્યા પણ યથાવત છે.
આ પણ વાંચો: દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં મનુસ્મૃતિ, રામાયણ, મહાભારત ભણાવાશે?
આ સંદર્ભમાં, ભૂતપૂર્વ યુજીસી ચેરમેન સુખદેવ થોરાટે સમજાવ્યું હતું કે ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપવાના યુજીસી નિયમો, 2012 હેઠળ સમાન તક સેલની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તેમણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે સમાન તક સેલ પહેલા અસ્તિત્વમાં રહેલા SC/ST સેલ મૂળ રૂપે સેવા અને રોજગાર સંબંધિત બાબતોને સંભાળવા માટે બનાવવામાં આવ્યા હતા.
તેમણે કહ્યું, “સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે સંસ્થાઓ આ વચ્ચે સ્પષ્ટ રીતે તફાવત કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે અને એક જ આંતરિક પદ્ધતિ દ્વારા બધી ફરિયાદોનું સંચાલન કરવાનું શરૂ કરે છે.”
ઉલ્લેખનીય છે કે, યુજીસીએ સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશોનું પાલન કરીને જાન્યુઆરી 2025 માં આ આંકડા રજૂ કર્યા હતા. કોર્ટે સંસ્થાને 2012 ના નિયમો હેઠળ જાતિ ભેદભાવ સંબંધિત ફરિયાદોનો ડેટા સંકલિત કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ નિર્દેશ હૈદરાબાદ યુનિવર્સિટીના પીએચડી સ્કોલર રોહિત વેમુલાના મૃત્યુ પછી દાખલ કરાયેલી અરજીના જવાબમાં જારી કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં યુજીસીને જવાબદાર ઠેરવવા અને યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવને દૂર કરવા માટે અસરકારક પદ્ધતિઓ સ્થાપિત કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.
When 96% of vice-chancellors in central universities come from oppressive caste communities and the same control exists over professor posts, campuses stop being equal spaces. Such concentration of power makes caste-based discrimination inevitable. #CasteDiscrimination pic.twitter.com/JR6U989t64
— The Dalit Voice (@ambedkariteIND) January 20, 2026
ફેબ્રુઆરી 2025 માં, યુજીસીએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરેલા સોગંદનામામાં જણાવ્યું હતું કે તેને દેશભરની 3,522 ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ તરફથી પ્રતિભાવો મળ્યા છે. આ માહિતી અનુસાર, 3,067 સમાન તક સેલ(EOC) અને 3,273 SC/ST સેલને કુલ 1,503 ફરિયાદો મળી હતી, જેમાંથી 1,426નો ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો હતો.
આ પણ વાંચો: વર્ધા યુનિવર્સિટીએ 10 SC-OBC વિદ્યાર્થીને કાઢી મૂક્યા
નોંધનીય છે કે ગયા વર્ષે સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલ યુજીસીના સમાનતા નિયમોના ડ્રાફ્ટની વિવિધ પક્ષો દ્વારા ટીકા કરવામાં આવી હતી, જેમાં રોહિત વેમુલાની માતાનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે આ કેસમાં અરજદારોમાંના એક છે. આ ટીકાનું મુખ્ય કારણ હાલની જોગવાઈઓનું નબળું પડવું હતું.
ગયા અઠવાડિયે, યુજીસીએ ટીકાકારો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા કેટલાક મુદ્દાઓને સંબોધતા ડ્રાફ્ટ નિયમોને સૂચિત કર્યા હતા. આ નિયમો હેઠળ, ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓને સમાનતા સમિતિઓ અને સમાન તક કેન્દ્રો સ્થાપિત કરવા, 24/7 હેલ્પલાઇન શરૂ કરવા અને અન્ય ઓનલાઇન ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિઓ વિકસાવવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.
આ પણ વાંચો: 14 વર્ષના દલિત કન્ટેન્ટ ક્રિયેટર અશ્વમિત ગૌતમ પર FIR
