નીલગિરી (તમિલનાડુ): ભારતના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલી નીલગિરીની મનોહર પહાડીઓ આજે માત્ર તેની પ્રાકૃતિક સુંદરતા માટે જ નહીં, પરંતુ ત્યાંના આદિવાસી સમાજ દ્વારા સર્જાયેલી આર્થિક ક્રાંતિ માટે પણ ચર્ચામાં છે. જ્યારે દૃઢ સંકલ્પ, પરંપરાગત જ્ઞાન અને સમુદાયની એકતા એકસાથે મળે છે, ત્યારે કેવા અદભૂત પરિણામો મળે છે તેનું જીવંત ઉદાહરણ અહીં જોવા મળે છે. તમિલનાડુના 100 થી વધુ આદિવાસી ગામોએ સાથે મળીને એક એવી કંપની ઊભી કરી છે, જેણે આજે બજારના મોટા ખેલાડીઓને પણ વિચારતા કરી દીધા છે. આ આદિવાસી સમાજે પુરવાર કરી દીધું છે કે જો યોગ્ય માર્ગદર્શન અને સંગઠિત શક્તિ હોય, તો તેઓ પણ વૈશ્વિક બજારના સફળ સંચાલકો બની શકે છે.
કંપનીની સ્થાપના પાછળનો સંઘર્ષ
આ પ્રેરણાદાયી સફરની શરૂઆત વર્ષ 2013માં થઈ હતી. આ પહેલાં નીલગિરીના જંગલોમાં રહેતા આદિવાસીઓ વંશપરંપરાગત રીતે જંગલમાંથી ચીજવસ્તુઓ એકઠી કરતા હતા, પરંતુ તેમને મળતું વળતર નહિવત્ હતું. વચેટિયાઓ અને વેપારીઓ આ ભોળા આદિવાસીઓ પાસેથી નજીવા ભાવે વસ્તુઓ ખરીદીને શહેરોમાં ઊંચા ભાવે વેચતા હતા. આ શોષણને અટકાવવા ‘કીસ્ટોન ફાઉન્ડેશન’ નામની સંસ્થા આગળ આવી. તેમણે સ્થાનિક આદિવાસીઓને સંગઠિત કર્યા અને વ્યવસાયિક તાલીમ આપી. પરિણામે ‘આદિમલાઈ પઝંગુડિયિનાર પ્રોડ્યુસર કંપની લિમિટેડ’ (APPCL) અસ્તિત્વમાં આવી. આજે આ કંપનીમાં 1809 શેરહોલ્ડર્સ છે, જે તમામ આદિવાસી સમુદાયના સભ્યો છે. આ કંપનીનું સંચાલન અને દેખરેખ પણ આદિવાસીઓ પોતે જ કરે છે, જે આ મોડેલની સૌથી મોટી સફળતા છે.
આ પણ વાંચો: જાદુ-ટોણાંની શંકામાં આદિવાસી દંપતિને ઘરમાં જીવતું સળગાવી દીધું!
જંગલની અમૂલ્ય પેદાશો બની ‘પ્રીમિયમ બ્રાન્ડ’
આદિવાસીઓ વર્ષોથી જંગલના ખૂણેખૂણેથી ઔષધીય અને પ્રાકૃતિક વસ્તુઓ લાવવામાં માહિર છે. તેઓ જંગલમાંથી શુદ્ધ મધ, આમળા, શિકાકાઈ, કોફી, જામફળ, બાજરી, કાળા મરી અને વિવિધ જંગલી જડીબુટ્ટીઓ એકત્રિત કરે છે. પહેલાં આ વસ્તુઓ કાચા માલ તરીકે વેચાતી હતી, પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ છે. ગામડાઓમાં જ નાના-મોટા પ્રોસેસિંગ સેન્ટર્સ અને વેરહાઉસ બનાવવામાં આવ્યા છે.
અહીં આ પેદાશોને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી સાફ કરવામાં આવે છે, સૂકવવામાં આવે છે અને તેનું ગ્રેડિંગ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ આધુનિક પેકેજિંગ સાથે તેને શહેરોમાં મોકલવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે વસ્તુઓની ગુણવત્તા જળવાઈ રહે છે અને ગ્રાહકોને સીધું જ ‘ઓર્ગેનિક’ ઉત્પાદન મળે છે. આજે આ કંપનીનું વાર્ષિક ટર્નઓવર 1.4 કરોડ રૂપિયાને પાર કરી ગયું છે.
આ પણ વાંચો: આસામમાં આદિવાસીઓની 9000 વીઘા જમીન ADANI, DALMIA ને સોંપાઈ!
બજારભાવ કરતા 20 ટકા વધુ ભાવ આપે છે
આ કંપનીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નફો કમાવવા કરતાં આદિવાસી પરિવારોનું જીવનધોરણ સુધારવાનો છે. કંપની ખેડૂતો અને સંગ્રાહકો પાસેથી માલ ખરીદતી વખતે બજારના પ્રચલિત ભાવો કરતા સરેરાશ 20% વધુ ભાવ આપે છે. વજનમાં કોઈ છેતરપિંડી ન થાય તે માટે ઈલેક્ટ્રોનિક વજનકાંટાનો ફરજિયાત ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આટલું જ નહીં, મધ એકઠું કરવા માટે ઊંચા પહાડો કે ગાઢ જંગલોમાં જતા શ્રમિકો માટે અકસ્માત વીમાની પણ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. વર્ષના અંતે જે કંઈ નફો થાય છે, તે તમામ શેરહોલ્ડર્સમાં તેમના દ્વારા આપવામાં આવેલા ઉત્પાદનોના હિસ્સા મુજબ ન્યાયી રીતે વહેંચવામાં આવે છે. આ પ્રકારની પારદર્શક કાર્યપ્રણાલીએ આદિવાસીઓના વિશ્વાસને વધુ મજબૂત બનાવ્યો છે.
આદિવાસી મહિલાઓનો મહત્વનો ફાળો
આ આખી ચળવળમાં મહિલાઓની ભૂમિકા કરોડરજ્જુ સમાન છે. કંપનીના 1809 સભ્યોમાંથી અડધાથી વધુ મહિલાઓ છે. આંકડાકીય રીતે જોઈએ તો, કંપનીના કુલ 60 કાયમી કર્મચારીઓમાંથી ૫૨ મહિલાઓ છે. આ મોડેલે એવી મહિલાઓ માટે પણ રોજગારીના દ્વાર ખોલ્યા છે જેઓ ઘર છોડીને બહાર જઈ શકતી નહોતી. કંપનીના પ્રતિનિધિઓ સીધા જ મહિલાઓના ઘરે જઈને જંગલી પેદાશોની ખરીદી કરે છે, જેથી તેમને બજાર સુધી જવાનો ખર્ચ અને સમય બચી જાય છે. આર્થિક આઝાદી મળવાને કારણે આ આદિવાસી મહિલાઓના સામાજિક સ્તરમાં પણ નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળ્યો છે.
આ પણ વાંચો: SDM એ આદિવાસી ખેડૂતની દંડા મારીને હત્યા કરી નાખી, સસ્પેન્ડ
ગામમાંથી થતું સ્થળાંતર અટક્યું, વૈશ્વિક ઓળખ મળી
આદિમલાઈ કંપનીની સફળતાની ગૂંજ માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ સંભળાઈ છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) દ્વારા આ આદિવાસી સામુદાયિક મોડેલને પ્રતિષ્ઠિત ‘ઈક્વેટર એવોર્ડ’થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યું છે. સૌથી મોટો ફાયદો એ થયો છે કે આ ગામોમાંથી થતું સ્થળાંતર લગભગ શૂન્ય થઈ ગયું છે. જે યુવાનો અગાઉ મજૂરી કરવા માટે શહેરો તરફ દોટ મૂકતા હતા, તેઓ હવે ગર્વથી પોતાના ગામમાં રહીને કંપનીના વિવિધ વિભાગોમાં કામ કરી રહ્યા છે. આ ઘટના સાબિત કરે છે કે જો આદિવાસી સમાજને સંસાધનો અને બજાર સાથે જોડવામાં આવે, તો તેઓ પણ પ્રગતિના શિખરો સર કરી શકે છે.
આ પણ વાંચો: અમદાવાદના દલિતો-આદિવાસીઓ સાથે મોટો ખેલ થઈ ગયો!
