Kanshi Ram: આજે માન્યવર કાંશીરામ સાહેબની જન્મજયંતિ છે. ભારતીય રાજનીતિના ઈતિહાસમાં માન્યવર કાંશીરામ એક એવા વિલક્ષણ રણનીતિકાર હતા, જેમણે દલિતો, વંચિતો, શોષિતો અને પીડિતોને સત્તામાં લાવવા માટે થઈને પોતાનું આખું જીવન હોમી દીધું હતું. સામાન્ય રીતે રાજનેતાઓ સત્તા મેળવીને પોતાના પરિવાર અને પેઢીઓનું ભવિષ્ય સુધારતા હોય છે, પરંતુ કાંશીરામ સાહેબે સત્તાના કેન્દ્રમાં પહોંચ્યા પછી પણ ફકીરી જેવું જીવન જીવીને એક અનોખો આદર્શ સ્થાપિત કર્યો હતો. તેમના જીવનની કેટલીક એવી બાબતો છે જે આજે પણ જનમાનસમાં બહુ ઓછી જાણીતી છે, છતાં તે ભારતીય લોકશાહીના પાયાના પરિવર્તનની સાક્ષી પૂરે છે.
પિતાનું અવસાન થયું તો પણ ઘરે ગયા નહોતા
કાંશીરામની સૌથી અનોખી અને કદાચ સૌથી કઠોર બાબત તેમનો પારિવારિક ત્યાગ હતો. ૧૯૬૦ના દાયકામાં જ્યારે તેમણે સામાજિક પરિવર્તનની લડાઈ લડવાનો નિર્ણય કર્યો, ત્યારે તેમણે પોતાના પરિવારને એક પત્ર લખ્યો હતો. આ પત્રમાં તેમણે પાંચ પ્રતિજ્ઞાઓ લીધી હતી: તેઓ ક્યારેય લગ્ન નહીં કરે, કોઈ મિલકત ખરીદશે નહીં, ક્યારેય પોતાના ઘરે પાછા ફરશે નહીં, કોઈના અંતિમ સંસ્કારમાં હાજરી આપશે નહીં અને પોતાના પરિવારના સભ્યોના મૃત્યુ પર પણ શોક મનાવવા ઘરે જશે નહીં. આ સાંભળવામાં જેટલું કઠોર લાગે છે, કાંશીરામ સાહેબે તેને એટલી જ મક્કમતાથી આજીવન પાળી બતાવી હતી. જ્યારે તેમના પિતાનું અવસાન થયું, ત્યારે તેઓ ઘરે ગયા નહોતા. તેમના માટે આખો ‘બહુજન સમાજ’ જ તેમનો પરિવાર હતો અને તેમનું ઘર આખું ભારત વર્ષ હતું. આ કક્ષાનો ત્યાગ આધુનિક રાજનીતિમાં ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.
આ પણ વાંચો: શા માટે દરેક રાજકારણી Kanshi Ram જેવી સફળતા ઈચ્છે છે?
હજારો કિલોમીટરની સાઈકલ યાત્રા
તેમની રણનીતિનું બીજું પાસું ‘સાયકલ યાત્રા’ હતું. આજે નેતાઓ હાઈ-ટેક બસો અને હેલિકોપ્ટરમાં પ્રચાર કરે છે, ત્યારે કાંશીરામે હજારો કિલોમીટરની યાત્રા સાયકલ પર કરી હતી. તેઓ માનતા હતા કે જે નેતા જમીન સાથે જોડાયેલો નથી, તે જમીની પ્રશ્નોને ક્યારેય હલ કરી શકતો નથી. આ યાત્રા દરમિયાન તેઓ ગામડાઓમાં લોકોના ઘરે રોકાતા, તેમની સાથે જમતા અને તેમની ભાષામાં જ તેમને રાજનીતિક અસ્તિત્વનો અહેસાસ કરાવતા. તેમણે જે સૂત્ર આપ્યું હતું – “જિસકી જિતની સંખ્યા ભારી, ઉસકી ઉતની હિસ્સેદારી” – તે માત્ર સૂત્ર નહોતું પણ એક વૈજ્ઞાનિક ગણતરી હતી. તેમણે પછાત વર્ગોને સમજાવ્યું કે તમે ‘યાચક’ (માંગનાર) નહીં પણ ‘શાસક’ (આપનાર) બનવાની શક્તિ ધરાવો છો.
‘ચમચા યુગ’નું સર્જન
કાંશીરામ સાહેબ માત્ર રસ્તા પરના લડવૈયા નહોતા, પણ એક પ્રખર વિચારક અને લેખક પણ હતા. તેમનું પુસ્તક ‘ચમચા યુગ’ (The Chamcha Age) ભારતીય રાજનીતિનું એક એવું દસ્તાવેજી પાસું છે, જે આજે પણ પ્રસ્તુત છે. આ પુસ્તકમાં તેમણે એવા દલિત અને પછાત નેતાઓ પર પ્રહાર કર્યો હતો જેઓ અન્ય પક્ષોમાં રહીને માત્ર પોતાના અંગત સ્વાર્થ માટે સમાજનું નુકસાન કરી રહ્યા હતા. તેમણે ‘ચમચા’ શબ્દનો ઉપયોગ કરીને એક આખું સામાજિક વિશ્લેષણ રજૂ કર્યું હતું. આ પુસ્તકે બહુજન સમાજમાં એક એવી ચેતના જગાડી કે લોકોએ પોતાના જ સમાજના ‘કપટી’ નેતાઓને ઓળખવાનું શરૂ કર્યું.
આ પણ વાંચો: ‘કૉંગ્રેસે કાંશીરામને ભારત રત્ન નહોતો આપ્યો, મોત પર શોક નહોતો પાળ્યો’
BAMCEF ની સ્થાપના, પે બેક ટુ સોસાયટીનો સિદ્ધાંત
તેમની સંગઠનશક્તિ પણ અદ્ભુત હતી. તેમણે સીધેસીધો રાજકીય પક્ષ બનાવવાને બદલે પહેલા BAMCEF (Backward and Minority Communities Employees’ Federation) ની સ્થાપના કરી હતી. આ સંગઠનનો હેતુ સરકારી નોકરીમાં રહેલા બુદ્ધિજીવી વર્ગને એકત્ર કરવાનો હતો. કાંશીરામ કહેતા કે “જે શિક્ષિત છે, તે જ દીક્ષિત કરી શકે.” તેમણે સરકારી કર્મચારીઓને સમજાવ્યું કે તમે આજે જે હોદ્દા પર છો તે આંબેડકર સાહેબના સંઘર્ષને કારણે છો, તેથી તમારે તમારા પગાર અને સમયનો અમુક હિસ્સો સમાજને પાછો આપવો જોઈએ. આને તેમણે “Pay Back to Society” નો સિદ્ધાંત કહ્યો. આ વિચારધારાને કારણે હજારો એન્જિનિયરો, ડોકટરો અને વહીવટી અધિકારીઓ પોતાની ઓળખ છુપાવીને રાત્રે ઝુપડપટ્ટીઓમાં જઈને લોકોને જાગૃત કરવા લાગ્યા હતા.
માન્યવરઃ ગઠબંધનની રાજનીતિના માસ્ટર
કાંશીરામ સાહેબની રાજકીય સમજ એટલી તીક્ષ્ણ હતી કે તેઓ ગઠબંધનની રાજનીતિના માસ્ટર ગણાયા. તેમણે ઉત્તર પ્રદેશમાં માયાવતીને સત્તા પર બેસાડીને એ સાબિત કરી દીધું કે જે સમાજ વર્ષોથી દબાયેલો હતો, તે દેશના સૌથી મોટા રાજ્ય પર શાસન કરી શકે છે. તેઓ કહેતા, “સત્તા એ તમામ તાળાં ખોલવાની માસ્ટર કી છે.” તેમણે ક્યારેય આદર્શવાદની ખોટી વાતો ન કરી, પણ વ્યવહારુ રાજનીતિ દ્વારા પરિણામો મેળવ્યા. તેમની પાસે નહોતા કોઈ મોટા મીડિયા હાઉસના સપોર્ટ કે નહોતું અબજોનું ફંડ, તેમ છતાં તેમણે દેશના સૌથી મોટા શક્તિશાળી પક્ષોને ધ્રુજાવી દીધા હતા.
આ પણ વાંચો: Kanshi Ram : દલિત શક્તિનું રાજસત્તામાં રૂપાંતર કરનાર રાજનેતા
મૃત્યુ બાદ મિલકતમાં કપડાં, પુસ્તકો સિવાય કશું નહોતું
તેમના વ્યક્તિત્વની એક અજાણી વાત એ છે કે તેઓ વિદેશી મીડિયા અને સંસ્થાઓ પ્રત્યે ખૂબ જ સાવધ હતા. તેઓ માનતા હતા કે ભારતની આંતરિક સમસ્યાઓ ભારતીયોએ જ ઉકેલવી જોઈએ. તેમણે ક્યારેય વિદેશી ફંડ સ્વીકાર્યું નહીં. તેમનું આંદોલન સિક્કાઓના તોલા અને સામાન્ય લોકોના દાનથી ચાલતું હતું. કાંશીરામ સાહેબના મૃત્યુ પછી જ્યારે તેમની મિલકતની તપાસ થઈ, ત્યારે તેમની પાસે માત્ર થોડા જોડી કપડાં અને પુસ્તકો સિવાય કંઈ જ નહોતું. એક એવો વ્યક્તિ જેણે ભારતના કરોડો લોકોનું નસીબ બદલી નાખ્યું, તે પોતે અંતિમ શ્વાસ સુધી નિર્મોહી રહ્યો.
બહુજન રાજનીતિના પાયાના પથ્થર
આજે જ્યારે આપણે ભારતીય રાજનીતિમાં પછાત અને દલિત વર્ગના પ્રભુત્વની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે તેનો શ્રેય નિઃશંકપણે માન્યવર કાંશીરામને જાય છે. તેમણે માત્ર એક પક્ષ નહીં, પણ એક આખી પેઢી તૈયાર કરી જે આજે પોતાના અધિકારો માટે સજાગ છે. તેમની આ અજાણી અને વિલક્ષણ વાતો આપણને શીખવે છે કે જો તમારી પાસે દ્રઢ ઈચ્છાશક્તિ હોય, તો તમે શૂન્યમાંથી પણ સર્જન કરી શકો છો. કાંશીરામ સાહેબ એક એવા યુગપુરુષ હતા જેણે સત્તાનો ઉપયોગ સમાજના છેલ્લા માણસના ઉત્થાન માટે કર્યો અને પોતે ઇતિહાસમાં અમર થઈ ગયા.
આ પણ વાંચો: કાંશીરામ કોના? માન્યવર માટે SP, ASP, કૉંગ્રેસ, ભાજપમાં હોડ જામી
