દિલ્હીમાં મહિલા સુરક્ષાને લઈને દિલ્હી યુનિવર્સિટી અને અન્ય કોલેજોની વિદ્યાર્થિનીઓના વિરોધ પ્રદર્શનોએ ફરી એકવાર દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. તાજેતરમાં દક્ષિણ દિલ્હીના આસ્થા કુંજ પાર્ક વિસ્તારમાં 17 વર્ષની યુવતી પર થયેલા કથિત ગેંગરેપ બાદ વિરોધની શરૂઆત થઈ હતી. ત્યારબાદ આ આંદોલન માત્ર એક ઘટનાના વિરોધ સુધી સીમિત રહ્યું નથી, પરંતુ મહિલાઓની જાહેર સ્થળો પર સુરક્ષા, રાત્રે અવરજવરનો અધિકાર અને જવાબદારીના પ્રશ્નો સાથે જોડાઈ ગયું છે.
વિદ્યાર્થિનીઓએ દિલ્હીના વિવિધ વિસ્તારોમાં માર્ચ અને સભાઓ યોજી છે. 28 સપ્ટેમ્બરે દિલ્હી યુનિવર્સિટીના નોર્થ કેમ્પસમાં મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓ એકઠા થયા હતા. વરસાદ વચ્ચે પણ વિદ્યાર્થીઓએ “Hum Auratein Azaad Hain” અને “Cute nahi, Kranti hai hum” જેવા નારા લગાવ્યા હતા.
વિરોધનું તાત્કાલિક કારણ શું છે?
આ વિરોધ પાછળનું તાત્કાલિક કારણ આસ્થા કુંજ પાર્કમાં 17 વર્ષની યુવતી પર થયેલો કથિત ગેંગરેપ છે. રિપોર્ટ મુજબ, યુવતી તેના એક પુરુષ મિત્ર સાથે પાર્કમાં ગઈ હતી અને ત્રણ પુરુષોએ પોલીસ હોવાનો દાવો કરીને તેમને રોક્યા હતા. આ ઘટનાને પગલે વિદ્યાર્થીઓમાં સુરક્ષા અંગે ગંભીર ચિંતા ઊભી થઈ. પરંતુ વિદ્યાર્થિનીઓનો મુદ્દો માત્ર આ એક ઘટના નથી.
આ પણ વાંચો: દલિત કેબ ડ્રાઈવરની આત્મસન્માન માટેની લડાઈ
વિરોધ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓએ જણાવ્યું કે તેમને ઘણીવાર રાત્રે બહાર ન નીકળવાની સલાહ આપવામાં આવે છે, એકલા ન જવા કહેવામાં આવે છે અને પોતાની સુરક્ષા માટે સતત પરિવારને ફોન કરવો પડે છે. કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ કેમ્પસની આસપાસ કેટકૉલિંગ, અયોગ્ય વર્તન, અપૂરતી લાઇટિંગ, CCTV અને પોલીસની હાજરી અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
દિલ્હી મહિલાઓ માટે કેટલી સુરક્ષિત છે?
આ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર “દિલ્હી સુરક્ષિત છે” અથવા “દિલ્હી અસુરક્ષિત છે” એટલો સરળ નથી. પરંતુ ઉપલબ્ધ સત્તાવાર ગુનાના આંકડા ગંભીર ચિંતા દર્શાવે છે. NCRBના Crime in India 2024ના આધારે, દિલ્હીમાં 2024માં મહિલાઓ વિરુદ્ધ 13,396 કેસ નોંધાયા હતા અને તેમાં 1,058 બળાત્કારના કેસ હતા. 19 મોટા મેટ્રો શહેરોની સરખામણીમાં દિલ્હીમાં મહિલાઓ વિરુદ્ધ નોંધાયેલા ગુનાઓની સંખ્યા સૌથી વધુ હતી.
પરંતુ અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે: નોંધાયેલા ગુનાઓની સંખ્યા શહેરમાં મહિલાઓના વાસ્તવિક જોખમનું સંપૂર્ણ માપદંડ નથી. FIR નોંધાવવાની પ્રથા, વસ્તી, પોલીસ સુધી પહોંચ, રિપોર્ટિંગની તૈયારી અને અન્ય સામાજિક પરિબળો આંકડાઓને અસર કરી શકે છે. તેથી આંકડા દિલ્હીમાં ગંભીર સુરક્ષા પડકાર દર્શાવે છે, પરંતુ માત્ર આંકડાઓ પરથી દરેક વિસ્તાર અથવા દરેક સમયે મહિલાઓ માટે સમાન જોખમ છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી.
આ પણ વાંચો: દિલ્હીમાં આજે ડબલ પ્રદર્શન: જંતર મંતરે CJP, શંભુ બોર્ડરે ખેડૂતો અડગ
યુવતીઓની મુખ્ય માંગણીઓ શું છે?
વિરોધ દરમિયાન સામે આવેલી માંગણીઓમાં મુખ્યત્વે મહિલાઓની અવરજવર પર નિયંત્રણ વધારવાની જગ્યાએ જાહેર વ્યવસ્થાને સુરક્ષિત બનાવવાની વાત છે. વિવિધ વિરોધ પ્રદર્શનો અને વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી રહેલા માંગપત્રોમાં નીચેના મુદ્દાઓ જોવા મળે છે:
1. રસ્તાઓ અને જાહેર સ્થળોએ પૂરતી લાઇટિંગઃ ઘણા વિસ્તારોમાં અંધારા રસ્તા અને ગલીઓ અંગે વિદ્યાર્થીઓએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમની માંગ છે કે યુનિવર્સિટી, હોસ્ટેલ, પાર્ક અને જાહેર માર્ગો પર પૂરતી અને કાર્યરત સ્ટ્રીટલાઇટ હોવી જોઈએ.
2. કાર્યરત CCTV અને સતત પોલીસ પેટ્રોલિંગઃ માત્ર CCTV લગાવવું પૂરતું નથી; કેમેરા કાર્યરત હોવા જોઈએ અને જરૂરી સમયે તેની મદદથી કાર્યવાહી થઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં પોલીસ પેટ્રોલિંગ વધારવાની પણ માંગ કરવામાં આવી છે.
3. સુરક્ષિત જાહેર પરિવહનઃ મોડી સાંજે કોલેજ, કામ અથવા અન્ય પ્રવૃત્તિમાંથી ઘરે જતા વિદ્યાર્થીઓ માટે બસ, મેટ્રો અને અન્ય જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થા વધુ સુરક્ષિત અને વિશ્વસનીય બને તેવી માંગ છે.
આ પણ વાંચો: IIT BOMBAY સાહિલ વાકોડે આપઘાત કેસમાં એટ્રોસિટી હેઠળ કેસ
4. કોલેજ અને યુનિવર્સિટી આસપાસ સુરક્ષાઃ વિદ્યાર્થીઓએ કેમ્પસની આસપાસ સુરક્ષા વ્યવસ્થા, પોલીસ હાજરી અને સુરક્ષિત માર્ગો સુધારવાની માંગ કરી છે. ખાસ કરીને હોસ્ટેલ અને કોલેજથી જાહેર પરિવહન સુધીના માર્ગો પર ધ્યાન આપવાની વાત થઈ છે.
5. જાહેર શૌચાલય અને માસિક સ્વચ્છતાની સુવિધાઃ વિરોધની માંગણીઓમાં મહિલાઓ માટે જાહેર સ્થળોએ યોગ્ય શૌચાલય અને માસિક સ્વચ્છતા સંબંધિત સુવિધાઓનો પણ સમાવેશ થયો છે.
6. મહિલાઓની અવરજવર પર નિયંત્રણ નહીંઃ આ વિરોધનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો કદાચ આ છે. વિદ્યાર્થિનીઓનો પ્રશ્ન છે કે સુરક્ષાના નામે મહિલાઓને રાત્રે બહાર જવા પર પ્રતિબંધ મૂકવો ઉકેલ છે કે શહેરની જાહેર જગ્યાઓને સુરક્ષિત બનાવવી? “રાત્રે બહાર ન જશો”, “એકલા ન જશો”, “આ રસ્તે ન જશો” જેવી સલાહો મહિલાઓની સ્વતંત્રતા મર્યાદિત કરે છે—એવો વિરોધ કરી રહેલી વિદ્યાર્થિનીઓનો અભિગમ છે. તેમના નારા પણ આ વિચારને વ્યક્ત કરે છે:
“नहीं किसी के बाप की, नारी अपने आप की”
“शर्म नहीं है मर्दों में, औरत क्यों है पर्दों में”
“एक कचौरी, दो समोसा, इन मर्दों का क्या भरोसा”
“हक़ की दावेदारी है, सारी रात हमारी है!”
“चुप रहना अब बंद करो… हल्ला बोल! हल्ला बोल!”
“મહિલાને બંધ રાખીને સુરક્ષા” કે “શહેરને સુરક્ષિત બનાવીને સ્વતંત્રતા”?
આ સમગ્ર વિરોધનો મૂળ પ્રશ્ન અહીં છે. મહિલા રાત્રે બહાર ન નીકળે તો એક સમસ્યા દેખાવમાં ઓછી થઈ શકે છે, પરંતુ તે મહિલાની સ્વતંત્રતા ઘટાડે છે. તેના બદલે રસ્તા પર લાઇટિંગ, સુરક્ષિત પરિવહન, પોલીસ પેટ્રોલિંગ, કાર્યરત CCTV, ઝડપી ફરિયાદ વ્યવસ્થા અને જવાબદારીની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી એ અલગ અભિગમ છે. અર્થાત્, “મહિલા સુરક્ષા”નો અર્થ માત્ર મહિલાઓને સાવચેત રહેવાની સલાહ આપવી નથી; શહેરની વ્યવસ્થા પણ સુરક્ષિત બનાવવી જરૂરી છે.
આ પણ વાંચો: બાઈક ધીમે ચલાવવાનું કહેતા દલિત યુવકને માર મારી થૂંક ચટાડ્યું
આ વિરોધનો મોટો સંદેશ
દિલ્હીની યુવતીઓનો હાલનો વિરોધ એક ગંભીર સામાજિક પ્રશ્ન સામે ધ્યાન દોરે છે: શું કોઈ યુવતીને રાત્રે બહાર નીકળવા માટે પહેલા પોતાની સ્વતંત્રતા સાથે સમાધાન કરવું પડે? કોલેજ જવું, નોકરી કરવી, મિત્રો સાથે મળવું, જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરવો કે રાત્રે ઘરે પરત ફરવું—આ સામાન્ય નાગરિક જીવનનો ભાગ છે. મહિલાઓ માટે સુરક્ષાનો અર્થ એ ન હોવો જોઈએ કે તેમની દુનિયા નાની કરી દેવામાં આવે. સાચો પ્રશ્ન એ છે કે શહેરની દુનિયા તેમના માટે પણ એટલી જ ખુલ્લી, સુરક્ષિત અને સ્વતંત્ર બને જેટલી પુરુષો માટે હોવી જોઈએ.
દિલ્હીની આ યુવતીઓના વિરોધનો સંદેશ તેથી માત્ર “સુરક્ષા આપો” સુધી સીમિત નથી. તે કહે છે— સુરક્ષા જોઈએ, પરંતુ સ્વતંત્રતા ગુમાવીને નહીં. રક્ષણ જોઈએ, પરંતુ નિયંત્રણ નહીં. રસ્તાઓ સુરક્ષિત જોઈએ, રસ્તાઓ પર મહિલાઓની હાજરી પર પ્રતિબંધ નહીં. અને કદાચ આ જ કારણ છે કે દિલ્હીના આ વિરોધે ફરી એકવાર સમગ્ર દેશ સામે એક મૂળભૂત સવાલ ઊભો કર્યો છે: “મહિલાઓને ઘરે રહેવા કહેવાનું છે કે શહેરને સુરક્ષિત બનાવવાનું?”
આ પણ વાંચો: દલિત વિદ્યાર્થીને ‘તારે ક્યાં અનામતની જરૂર છે?’ કહેનાર HOD સામે કેસ
