લેખકઃ હિદાયત પરમાર
ચમાર સમાજનો ઇતિહાસ: લગભગ એક સદી પહેલાં પ્રકાશિત થયેલું જી. ડબલ્યુ. બ્રિગ્સનું પુસ્તક ‘The Chamars’ ભારતીય સમાજની જાતિ વ્યવસ્થા, સામાજિક ભેદભાવ, આર્થિક શોષણ અને પરિવર્તનનાં ઐતિહાસિક પાસાં સમજવા માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ છે.
ભારતીય સમાજના ઇતિહાસમાં જાતિ વ્યવસ્થા એક એવી સામાજિક રચના રહી છે, જેણે વ્યક્તિની ઓળખ, વ્યવસાય, સામાજિક દરજ્જો અને જીવનની તકો પર ઊંડી અસર પાડી છે. જન્મના આધારે માણસનું સ્થાન નક્કી કરતી આ વ્યવસ્થાએ અનેક સમુદાયોને લાંબા સમય સુધી અસમાનતા, અસ્પૃશ્યતા અને સામાજિક બહિષ્કારનો સામનો કરવા મજબૂર કર્યા છે. આ ઇતિહાસને સમજવા માટે જી. ડબલ્યુ. બ્રિગ્સનું 1920માં પ્રકાશિત થયેલું પુસ્તક ‘The Chamars’ એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક સ્રોત છે.
288 પાનાંના આ પુસ્તકમાં ચમાર સમાજના ઇતિહાસ, ઉત્પત્તિ, પરંપરાગત વ્યવસાયો, આર્થિક સ્થિતિ, સામાજિક રીતરિવાજો, ધાર્મિક માન્યતાઓ અને સુધારાવાદી પ્રવૃત્તિઓનું દસ્તાવેજીકરણ કરવામાં આવ્યું છે. લેખકે મુખ્યત્વે તે સમયના સંયુક્ત પ્રાંત એટલે કે આજના ઉત્તર પ્રદેશના વિસ્તારોનો અભ્યાસ કર્યો છે. સાથે જ, પંજાબ, બિહાર, બંગાળ અને અન્ય પ્રદેશોના ચર્મકાર સમુદાયોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે.
પુસ્તકનું મહત્ત્વ એમાં છે કે તે ચમાર સમાજને એક જ વ્યવસાય કે એકસરખી સામાજિક ઓળખમાં બાંધી દેવાને બદલે તેની આંતરિક વિવિધતા, પ્રાદેશિક ભિન્નતા અને બદલાતી જીવનપરિસ્થિતિઓને સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે. લેખકે વસ્તીગણતરીના અહેવાલો, અગાઉનાં સંશોધનો, સ્થાનિક પરંપરાઓ અને સમાજના લોકો સાથેની વાતચીતના આધારે માહિતી એકત્રિત કરી હતી.
વ્યવસાયની ઓળખ અને જાતિની રચના
ચમાર સમાજની પરંપરાગત ઓળખ ચામડાંના કામ સાથે જોડાયેલી રહી છે. મૃત પશુઓનાં ચામડાં ઉતારવાં, ચામડું કમાવવું, જૂતાં બનાવવાં તથા ખેતી અને પશુપાલન માટે ઉપયોગી ચામડાની વસ્તુઓ તૈયાર કરવી એ આ સમુદાયના જાણીતા વ્યવસાયો હતા. ગામડાંની અર્થવ્યવસ્થામાં આ કામનું મહત્ત્વ હોવા છતાં ચામડાંના વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા લોકોને સામાજિક રીતે નીચા ગણવામાં આવતા હતા.
અહીં ભારતીય સમાજની એક મોટી વિસંગતિ સામે આવે છે: જે શ્રમ ગ્રામ્ય જીવન અને અર્થવ્યવસ્થાને ઉપયોગી હતો, એ જ શ્રમ કરનારા લોકો સામાજિક સન્માનથી વંચિત રહ્યા.
બ્રિગ્સ ચમાર સમાજની ઉત્પત્તિ અંગે પ્રચલિત લોકકથાઓ અને માન્યતાઓ નોંધે છે. પુસ્તકમાં એક જ વંશ કે કુળમાંથી સમગ્ર સમાજની ઉત્પત્તિ થઈ હોવાનો નિષ્કર્ષ રજૂ થતો નથી. જુદા જુદા પ્રદેશો, વ્યવસાયો અને સામાજિક જૂથોના લોકો સમય જતાં આ સમુદાયનો ભાગ બન્યા હોવાની સંભાવના લેખક દર્શાવે છે.
જાટિયા, જૈસવાર, કુરીલ, દોહર, અહરવાર, ધુસિયા અને અન્ય પેટાજૂથોનો ઉલ્લેખ પુસ્તકમાં મળે છે. તેમની પોતાની પ્રાદેશિક ઓળખ, પરંપરાઓ અને વ્યવસાયિક વિશેષતાઓ હતી. આ વિગતો દર્શાવે છે કે ચમાર સમાજ એકરૂપ નહોતો. સમાજના તમામ લોકો ચામડાંના વ્યવસાયમાં જ જોડાયેલા હતા એવી માન્યતાને પણ પુસ્તકનું વર્ણન સમર્થન આપતું નથી. ખેતી, ખેતમજૂરી, વણાટ, પશુપાલન, ઘરગથ્થુ સેવા અને અન્ય કામો સાથે સંકળાયેલા લોકોનો પણ તેમાં ઉલ્લેખ છે.
આ પણ વાંચોઃ દલિત વિદ્યાર્થીનીએ સવાલ પૂછતા શિક્ષિકાએ કહ્યું, ‘તું ચમારી છે’
ગામડાંની અર્થવ્યવસ્થામાં યોગદાન, છતાં સામાજિક ઉપેક્ષા
પુસ્તકના સામાજિક અને આર્થિક જીવનને લગતા પ્રકરણમાં ચમાર સમાજની આજીવિકા અને ગ્રામ્ય સમાજમાં તેની ભૂમિકા સમજાવવામાં આવી છે. ખેતી અને ખેતમજૂરીથી લઈને ચામડાંની વસ્તુઓના ઉત્પાદન સુધીના વ્યવસાયો આ સમુદાયના જીવનનો ભાગ હતા. તેમ છતાં જમીનવિહોણી સ્થિતિ, ઓછું વેતન, દેવું, શાહુકારો પરની નિર્ભરતા અને સામાજિક ભેદભાવને કારણે આર્થિક પ્રગતિના માર્ગમાં અનેક અવરોધો હતા.
લેખક બેગાર એટલે કે વળતર વિના કામ કરાવવાની પ્રથાનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે. આ પ્રથા સામાજિક અસમાનતાનું ગંભીર સ્વરૂપ હતી. આર્થિક રીતે નબળા લોકોની મજબૂરીનો લાભ લઈને તેમની પાસેથી શ્રમ લેવામાં આવતો હતો. દેવું અને ઊંચા વ્યાજની વ્યવસ્થા તેમને આર્થિક રીતે વધુ પરાધીન બનાવતી હતી.
આ વર્ણન એક મહત્ત્વનો પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: સમાજની રોજિંદી જરૂરિયાતો પૂરી પાડતા શ્રમિકોને જ સામાજિક સન્માન અને સમાન અધિકારોથી વંચિત રાખવાની વ્યવસ્થા કેટલી ન્યાયી કહી શકાય?
જાતિ પંચાયત અને સામાજિક નિયંત્રણ
જાતિ વ્યવસ્થા વ્યક્તિની સામાજિક ઓળખ પૂરતી મર્યાદિત નહોતી. તેનાં નિયમો વ્યક્તિના રોજિંદા જીવન, વ્યવસાય, લગ્નસંબંધો અને સામાજિક વ્યવહારને પણ નિયંત્રિત કરતા હતા. આ સંદર્ભમાં ચમાર સમાજની આંતરિક પંચાયતોની ભૂમિકા નોંધપાત્ર છે.
પુસ્તકના હિન્દી અનુવાદ ‘चमार’માં જય પ્રકાશ કર્દમ દ્વારા રજૂ કરાયેલા ઉદાહરણો જાતિ પંચાયતોની કાર્યપદ્ધતિ પર પ્રકાશ પાડે છે. ધર્મ પરિવર્તન, સામાજિક નિયમોના ઉલ્લંઘન, ભીખ માંગવા કે બીજાના ઘરે કામ કરવા જેવા મુદ્દાઓને લઈને વ્યક્તિ સામે કાર્યવાહી થતી હોવાના ઉલ્લેખો મળે છે. દંડ વસૂલવો, જ્ઞાતિમાંથી બહાર મૂકવો અને દંડ ભર્યા બાદ ફરી સમાજમાં સામેલ કરવો જેવી પદ્ધતિઓ સામાજિક નિયંત્રણનાં સાધનો હતાં.
આવી પંચાયતો વિવાદોનો ઉકેલ લાવતી સંસ્થા તરીકે પણ કાર્ય કરતી હતી, પરંતુ તેમની સત્તા વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને પસંદગીઓ પર નિયંત્રણ મૂકતી હતી. સામાજિક બહિષ્કારનો ભય વ્યક્તિને જ્ઞાતિના નિયમોનું પાલન કરવા દબાણ કરતો હતો. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે જાતિ આધારિત ભેદભાવની વ્યવસ્થા બહારથી લાદવામાં આવતા પ્રતિબંધો પૂરતી મર્યાદિત નહોતી; તેની અસર સમાજની આંતરિક સંસ્થાઓ અને સંબંધોમાં પણ જોવા મળતી હતી.
જન્મ, લગ્ન અને મૃત્યુની પરંપરાઓ
બ્રિગ્સે ચમાર સમાજના કુટુંબજીવન અને સામાજિક સંસ્કારોનું પણ વિગતવાર વર્ણન કર્યું છે. બાળકના જન્મ સમયે થતી વિધિઓ, છઠ્ઠા દિવસની પરંપરા, બાળકને ખરાબ નજરથી બચાવવાના ઉપાયો અને જન્મોત્સવ સાથે જોડાયેલાં ગીતોનો ઉલ્લેખ મળે છે. પુત્રના જન્મને પુત્રી કરતાં વધુ મહત્ત્વ આપવાની માનસિકતા પણ તે સમયના સામાજિક માળખાનો એક ભાગ હતી.
લગ્નપ્રથામાં મંગણી, શાદી અને ગૌના જેવા તબક્કાઓનો ઉલ્લેખ છે. બાળલગ્ન, વિધવા પુનર્લગ્ન, છૂટાછેડા, વરઘોડો, લગ્નવિધિ અને સામાજિક સંબંધોની પરંપરાઓ અંગેની વિગતો તે સમયના ગ્રામ્ય જીવનને સમજવામાં મદદરૂપ થાય છે.
મૃત્યુ પછી અગ્નિસંસ્કાર અને દફનવિધિ એમ બંને રીતો પ્રચલિત હોવાનો ઉલ્લેખ છે. આર્થિક સ્થિતિ અનુસાર અંતિમ સંસ્કારની પદ્ધતિમાં ફેરફાર થતો હતો. મૃતકની આત્માની શાંતિ, પૂર્વજોની સ્મૃતિ અને શ્રાદ્ધ જેવી પરંપરાઓનું પણ લેખકે દસ્તાવેજીકરણ કર્યું છે.
આ વિગતોને આજના સમગ્ર ચમાર સમાજની પરંપરા તરીકે જોવાને બદલે લગભગ એક સદી પહેલાંના ચોક્કસ પ્રદેશોના સામાજિક જીવનના અભ્યાસ તરીકે સમજવી જોઈએ.
લોકમાન્યતાઓથી ભક્તિ આંદોલનો સુધી
પુસ્તકનાં બે પ્રકરણોમાં આત્મા-પ્રેત, ભૂત, ચૂડેલ, ગ્રામદેવતાઓ, જાદુટોણા, મંત્ર-તંત્ર અને ઝાડફૂંક જેવી માન્યતાઓનું વર્ણન છે. બીમારી, કુદરતી આફત કે વ્યક્તિગત મુશ્કેલીને અદૃશ્ય શક્તિઓ સાથે જોડવાની માન્યતાઓ ગ્રામ્ય સમાજમાં પ્રચલિત હતી. ઓઝા, ભગત અને ઝાડફૂંક કરનારા લોકોની ભૂમિકા પણ લેખકે નોંધેલી છે.
પરંતુ પુસ્તકનો વધુ વિચારપ્રેરક ભાગ ધાર્મિક વિચારધારા અને સુધારાવાદી આંદોલનોને લગતો છે. તેમાં સંત કબીર, ગુરુ નાનક અને સંત રૈદાસ (રવિદાસ)નાં વિચારો તથા કબીરપંથ, સતનામી, શિવનારાયણ, માલૂકદાસી અને લાલગીરી જેવી પરંપરાઓનો ઉલ્લેખ મળે છે.
સંત કબીર અને સંત રૈદાસની વાણીમાં જન્મના આધારે ઊંચ-નીચ નક્કી કરતી માનસિકતાનો વિરોધ, માનવીય સમાનતા અને આંતરિક ભક્તિનો સંદેશ જોવા મળે છે. આવા વિચારોનો વંચિત અને ઉપેક્ષિત સમુદાયો પર પ્રભાવ પડ્યો હતો. સંત રૈદાસનું ચમાર સમાજમાં વિશેષ સ્થાન રહ્યું છે. તેમની વિચારધારા આત્મસન્માન અને સમાનતાની ભાવના સાથે જોડાયેલી છે.
સતનામી પરંપરા અંગે લેખક નોંધે છે કે તેના અનુયાયીઓમાં સામાજિક પરિવર્તનની ચેતના જોવા મળી હતી. કેટલાક લોકોએ પરંપરાગત ચામડાંના વ્યવસાયમાંથી બહાર આવી ખેતી જેવા વ્યવસાયો અપનાવ્યા હતા. આ પરિવર્તનને રોજગારના બદલાવ પૂરતું મર્યાદિત રાખી શકાય નહીં; તેની પાછળ સામાજિક ઓળખ અને જીવનમાં નવી દિશા મેળવવાની ઇચ્છા પણ રહેલી હતી.
આ પણ વાંચોઃ રામને ન માનનારા ચમાર છે.. કહેનાર રામભદ્રાચાર્યને જ્ઞાનપીઠ મળ્યો
શિક્ષણ, આર્થિક સ્વાવલંબન અને સામાજિક સમાનતા
પુસ્તકના અંતિમ પ્રકરણમાં ચમાર સમાજના ભવિષ્ય અને ઉત્થાન અંગે લેખક પોતાના વિચારો રજૂ કરે છે. ગરીબી, દેવું, બેગાર, શિક્ષણનો અભાવ અને અસ્પૃશ્યતાને પ્રગતિના મુખ્ય અવરોધો તરીકે ઓળખાવે છે. સહકારી ધિરાણ વ્યવસ્થા, શોષણમાંથી મુક્તિ, શિક્ષણ અને આર્થિક સ્વાવલંબનને સમાજના વિકાસ માટે જરૂરી ગણાવે છે.
આ ચર્ચાનો એક મહત્ત્વનો તારણ એ છે કે સામાજિક સન્માન અને આર્થિક સ્વતંત્રતા એકબીજાથી અલગ નથી. શિક્ષણ વ્યક્તિને જ્ઞાન અને આત્મવિશ્વાસ આપે છે; આર્થિક સ્વાવલંબન તેને શોષણ સામે ઊભા રહેવાની શક્તિ આપે છે અને સામાજિક સમાનતા તેને માનવી તરીકેનું ગૌરવ અપાવે છે.
જોકે, અંતિમ પ્રકરણમાં લેખક ખ્રિસ્તી ધર્મને ચમાર સમાજના ઉત્થાનનો માર્ગ ગણાવે છે. આ બાબત પુસ્તકના મૂલ્યાંકનમાં ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે. બ્રિગ્સનો ખ્રિસ્તી મિશનરી દૃષ્ટિકોણ તેના વિશ્લેષણ અને તારણોને પ્રભાવિત કરે છે. તેથી પુસ્તકમાં રજૂ થયેલી વિગતો અને લેખકના ધાર્મિક અભિપ્રાય વચ્ચે ભેદ રાખીને વાંચવું જોઈએ.
એક સદી જૂના દસ્તાવેજમાંથી આજના સમાજ માટેનો બોધ
‘The Chamars’નું પ્રકાશન 1920માં થયું હતું, એટલે તેમાં બ્રિટિશ વસાહતી સમયની વહીવટી વિચારધારા, જાતિ આધારિત વર્ગીકરણ અને તે સમયના સામાજિક પૂર્વગ્રહોની અસર જોવા મળે છે. પુસ્તકમાં નોંધાયેલી દરેક માન્યતા કે પરંપરા સમગ્ર ભારતના ચમાર સમાજને લાગુ પડે છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. તેનું મુખ્ય અભ્યાસક્ષેત્ર સંયુક્ત પ્રાંત હતું અને વર્ણનો તે સમય તથા પ્રદેશની મર્યાદામાં સમજવા જોઈએ.
આ સાવચેતી સાથે વાંચીએ તો પુસ્તકનું ઐતિહાસિક મૂલ્ય સ્પષ્ટ થાય છે. તે એક એવા સમાજની જીવનપરિસ્થિતિઓનો પરિચય કરાવે છે, જેણે ગ્રામ્ય અર્થતંત્રમાં શ્રમ અને કૌશલ્ય દ્વારા યોગદાન આપ્યું, છતાં જાતિ આધારિત ભેદભાવ અને અસ્પૃશ્યતાનો સામનો કર્યો. તેની અંદર રહેલી પેટાજાતિઓ, વ્યવસાયોની વિવિધતા, ધાર્મિક ચેતના, પંચાયતી વ્યવસ્થા અને સામાજિક પરિવર્તનની ઇચ્છા અંગેની નોંધો સંશોધન માટે ઉપયોગી છે.
આ પુસ્તકના આધારે ગુજરાતના ચમાર, ચર્મકાર અને અન્ય પરંપરાગત વ્યવસાયો સાથે જોડાયેલા દલિત સમુદાયોના ઇતિહાસનો અભ્યાસ પણ થઈ શકે છે. ઉત્તર ભારતના 1920ના સામાજિક સંદર્ભ અને ગુજરાતની પ્રાદેશિક પરિસ્થિતિ વચ્ચે તુલનાત્મક અભ્યાસ કરવામાં આવે તો વ્યવસાય, જાતિ, શિક્ષણ, ધાર્મિક સુધારણા અને સામાજિક ગતિશીલતાના અનેક પાસાં સમજવા મળે.
આજે બંધારણે સમાનતા, સ્વતંત્રતા અને ગૌરવના અધિકારો આપ્યા છે. અસ્પૃશ્યતાને કાયદેસર પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી છે. છતાં સામાજિક વ્યવહારમાં જાતિ આધારિત પૂર્વગ્રહો અને અસમાનતાના પ્રશ્નો સંપૂર્ણપણે દૂર થયા છે એવું કહી શકાય તેમ નથી. તેથી આવા ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોનું વાંચન ભૂતકાળની માહિતી મેળવવા પૂરતું નથી; તે વર્તમાનની સામાજિક વ્યવસ્થાનું મૂલ્યાંકન કરવાની દૃષ્ટિ પણ આપે છે.
માણસની ઓળખ તેના જન્મ, જ્ઞાતિ કે પરંપરાગત વ્યવસાયથી નક્કી થવી જોઈએ નહીં. તેના શ્રમ, પ્રતિભા, વિચાર અને માનવીય મૂલ્યોને આધારે તેને સન્માન મળવું જોઈએ. લગભગ એક સદી પહેલાંના આ પુસ્તકમાંથી આજે પણ ઊઠતો સૌથી મહત્ત્વનો પ્રશ્ન આ જ છે: સમાજની પ્રગતિનો સાચો માપદંડ તેની સમૃદ્ધિ છે કે તેના દરેક નાગરિકને મળતું સમાન ગૌરવ?
દલિત સમુદાયના મૂળ ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સંઘર્ષને ગહન રીતે સમજવા માટે જી. ડબલ્યુ. બ્રિગ્સનું સંશોધનાત્મક પુસ્તક ‘ચમાર’ (Chamar – હિન્દી સંસ્કરણ, સમ્યક પ્રકાશન) ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. 👉 અહીં ક્લિક કરીને આ પુસ્તક એમેઝોન પરથી મેળવો
આ પણ વાંચોઃ ‘ગુજરાતી અટકોનો ઈતિહાસ’ પુસ્તકમાં દલિતો વિશે શું લખાયું છે?
