ભારતને આઝાદ થયાને 79 વર્ષ થઈ ગયાં છે. બંધારણે દરેક નાગરિકને સમાન અધિકાર આપ્યા છે અને જાતિના આધારે ભેદભાવ કરવો કાયદેસર ગુનો છે. તેમ છતાં દેશના અનેક ગામડાંમાં જાતિવાદનાં મૂળ કેટલાં ઊંડાં છે તેનો ચોંકાવનારો દાખલો સામે આવ્યો છે. મામલો જાતિવાદ અને ખાપ પંચાયતોની દાદાગીરી માટે કુખ્યાત હરિયાણાનો છે. અહીંના રેવાડી જિલ્લાના એક ગામમાં છેલ્લા 150 વર્ષથી દલિત વરરાજા ઘોડી પર બેસીને જાન કાઢી શક્યા નહોતા. આખરે 13 નવેમ્બરે દલિત વરરાજા ઘોડી પર બેસીને પરણવા નીકળ્યા હતા.
પરંતુ આ સામાન્ય લગ્નપ્રસંગ નહોતો. જાનમાં કોઈ અનિચ્છનીય ઘટના ન બને તે માટે 3 પોલીસ સ્ટેશનનો પોલીસ કાફલો તૈનાત કરવો પડ્યો હતો. ડીસીપીના સીધા સુપરવિઝન હેઠળ કડક પોલીસ બંદોબસ્ત વચ્ચે જાન શાંતિપૂર્ણ રીતે નીકળી હતી. સવાલ એ છે કે જ્યાં બંધારણે સમાનતાનો અધિકાર આપ્યો છે ત્યાં એક દલિત યુવાનને ઘોડી પર બેસીને લગ્ન કરવા માટે પણ આટલી પોલીસ સુરક્ષાની જરૂર કેમ પડે છે?

150 વર્ષ જૂની પરંપરા તોડવા પોલીસ સુરક્ષાનો સહારો
આ ઘટના હરિયાણાના રેવાડી જિલ્લાના બાવલ વિસ્તારના ખેડી દાલુ સિંહ ગામની છે. અહીં અનુસૂચિત જાતિના પરિવારોના જણાવ્યા મુજબ, છેલ્લા 150 વર્ષથી કોઈ દલિત વરરાજાની જાન ઘોડી પર નીકળી નહોતી. આ વખતે અંકિત નામના દલિત યુવાને ઘોડી પર બેસીને લગ્ન કરવા અને જાન કાઢવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.
આ પણ વાંચો: એટ્રોસિટીનો મજબૂત કાયદો છતાં ન્યાય કેમ નથી મળતો?
પરંતુ પરિવારને કોઈ અનિચ્છનીય ઘટના બનવાની આશંકા હતી. અગાઉ હરિયાણા સહિત દેશના વિવિધ વિસ્તારોમાં દલિત વરરાજાઓ ઘોડી પર બેસે ત્યારે વિરોધ, ધમકી અને હિંસાની ઘટનાઓ સામે આવી ચૂકી છે. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં અંકિતની જાન માટે પોલીસ પાસે સુરક્ષાની વ્યવસ્થા કરવાની માગ કરવામાં આવી હતી.
13 નવેમ્બરે અંકિતની જાન નીકળી ત્યારે 3 પોલીસ સ્ટેશનનો પોલીસ કાફલો તૈનાત રહ્યો હતો. સમગ્ર બંદોબસ્તનું સુપરવિઝન ડીસીપી પોતે કરી રહ્યા હતા. પોલીસની હાજરીમાં જાન ગામમાંથી શાંતિપૂર્ણ રીતે પસાર થઈ અને કોઈ હિંસક ઘટના બની ન હતી.

ગામમાં 150 વર્ષથી દલિત વરરાજા ઘોડી પર ચડ્યા નહોતા!
દલિત પરિવારના જણાવ્યા મુજબ, ગામમાં પેઢીઓથી દલિત વરરાજાઓને ઘોડી પર બેસીને જાન કાઢવાની પરંપરા નહોતી. આ વખતે પોલીસ સુરક્ષાના કારણે તેઓ પોતાના અધિકારનો ઉપયોગ કરી શક્યા હતા. પરિવારે પોલીસ અને માનવાધિકાર સંગઠનનો આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો. ગામના સરપંચના પ્રતિનિધિ નેપાલ સિંહે પણ જણાવ્યું હતું કે ગામમાં બધા લોકો શાંતિ ઇચ્છે છે અને દલિત વરરાજાના ઘોડી પર ચડવા સામે ગામમાં કોઈને વાંધો નથી.
આ પણ વાંચો: ગુજરાતમાં વાલ્મિકી સિવાયના લોકો માથે ‘મેલું’ ઉપાડશે?
જોકે, આ નિવેદન સામે એક મોટો સવાલ ઊભો થાય છે. જો ગામમાં કોઈને વાંધો જ નહોતો તો પછી જાન માટે 3 પોલીસ સ્ટેશનનો કાફલો કેમ તૈનાત કરવો પડ્યો? પરિવારને અનિચ્છનીય ઘટનાની આશંકા કેમ હતી? આ સવાલો દર્શાવે છે કે કાયદાકીય સમાનતા અને સામાજિક વાસ્તવિકતા વચ્ચે હજુ પણ મોટું અંતર છે.
બંધારણીય અધિકાર માટે પોલીસ બંદોબસ્ત કેમ?
ભારતીય બંધારણની કલમ 14 દરેક નાગરિકને કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ આપે છે. કલમ 15 ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ, લિંગ કે જન્મસ્થળના આધારે ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. તેમ છતાં દલિત વરરાજા ઘોડી પર બેસે કે પોતાની પસંદગી પ્રમાણે લગ્નની જાન કાઢે તે બાબત પણ કેટલાક વિસ્તારોમાં સામાજિક વિવાદનું કારણ બને છે.
આ પણ વાંચો: CJI ચંદ્રચૂડ મોદી સરકાર સામે ‘નરમ’ કેમ હતા? કોનું દબાણ હતું?
આ ઘટના માત્ર એક ગામની પરંપરા તૂટવાની વાત નથી. તે દેશના સામાજિક માળખામાં રહેલા જાતિવાદની ગંભીર સ્થિતિ સામે આંગળી ચીંધે છે. એક તરફ આપણે ડિજિટલ ભારત, આધુનિકતા અને વિકાસની વાત કરીએ છીએ, તો બીજી તરફ એક જ ગામમાં રહેતા નાગરિકોને માત્ર તેમની જાતિના આધારે લગ્નપ્રસંગમાં પણ સમાન અધિકાર ભોગવવા માટે પોલીસની સુરક્ષા લેવી પડે છે.
દલિત વરરાજાની જાનમાં પોલીસનો કાફલો હોવો એ વહીવટી તંત્રની સજ્જતા તરીકે જોઈ શકાય, પરંતુ સાથે જ તે સમાજની માનસિકતાનો અરીસો પણ છે. કાયદો સુરક્ષા આપી શકે છે, પરંતુ જાતિ આધારિત ઊંચ-નીચની માનસિકતા દૂર કરવા સામાજિક પરિવર્તન પણ એટલું જ જરૂરી છે.
હરિયાણા અને રાજસ્થાનની આ ઘટનાઓ એક ગંભીર સામાજિક વાસ્તવિકતા ઉજાગર કરે છે. દલિત સમાજના લોકો માટે ઘોડી પર બેસીને લગ્નની જાન કાઢવી એ કોઈ વિશેષાધિકાર નથી, પરંતુ અન્ય નાગરિકોની જેમ સામાન્ય અને બંધારણીય રીતે મળેલો અધિકાર છે. છતાં આ અધિકારનો ઉપયોગ કરવા માટે પોલીસ સુરક્ષાની જરૂર પડતી હોય તો તે સમાજ માટે આત્મમંથનનો વિષય છે.
આ પણ વાંચો: સુરતમાં રાષ્ટ્રધ્વજથી ઊંચો ભગવો ઝંડો લગાવતા વિવાદ!











