સોનિયા ગાંધીની આત્મકથા ‘Belonging: A Journey of Love’ હાલ ભારે ચર્ચામાં છે. ઇટાલીના નાના શહેરથી ભારતના સત્તાકેન્દ્ર સુધીની સફર, રાજીવ ગાંધી સાથેની પ્રેમકહાણી, ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યાનો ભયાનક દિવસ, બાબરી મસ્જિદ ધ્વંસ, 2002નાં ગુજરાત રમખાણો અને નરેન્દ્ર મોદી સાથેના સંબંધો વગેરે ‘Belonging: A Journey of Love’માં અંગત જીવનની પીડા સાથે ફરી ચર્ચામાં આવ્યાં છે. ભાજપે પુસ્તક સામે સવાલો ઉઠાવ્યા છે તો કોંગ્રેસ તેને સોનિયા ગાંધીની પોતાની વાત કહેવાનો અધિકાર ગણાવી રહી છે. આખરે આ પુસ્તકમાં એવું શું છે કે તેના પ્રકાશન સાથે જ દેશનું રાજકારણ ગરમાયું છે?
ભારતીય રાજકારણમાં સોનિયા ગાંધી એક એવું નામ છે, જેમના વિશે દાયકાઓથી ઘણું લખાયું, બોલાયું અને રાજકીય આક્ષેપો થયા. પરંતુ આટલાં વર્ષો સુધી મોટાભાગે મૌન રહેનાર સોનિયા ગાંધી હવે પોતાની જિંદગી અને દેશના રાજકીય ઇતિહાસનાં કેટલાંક સૌથી સંવેદનશીલ પ્રકરણો વિશે ખુલીને વાત કરી રહ્યાં છે.
10 નવેમ્બર, 2026ના રોજ પ્રકાશિત થયેલું તેમનું 544 પાનાંનું પુસ્તક ‘Belonging: A Journey of Love’ માત્ર એક આત્મકથા નથી. તે ભારતના રાજકીય પરિવર્તન, સત્તાના સંઘર્ષ, પરિવારની અંગત પીડા અને વિચારધારાઓ વચ્ચેની લડાઈનું એક અંગત વર્ણન છે.
આ પુસ્તકની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેમાં સોનિયા ગાંધી માત્ર કોંગ્રેસનાં ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ તરીકે નહીં, પરંતુ એક પત્ની, પુત્રવધૂ, માતા અને રાજકીય નેતા તરીકે પોતાના અનુભવો રજૂ કરે છે.
રાહત છાવણીમાં જોયેલું એ દૃશ્ય જે ભૂલી શક્યાં નથી
ગુજરાતના વાચકો માટે પુસ્તકનો સૌથી મહત્ત્વનો અને હૃદયદ્રાવક હિસ્સો 2002નાં રમખાણો અંગેનો છે. તે સમયે સોનિયા ગાંધી લોકસભામાં વિપક્ષનાં નેતા હતાં. ગુજરાતમાં કોમી હિંસા ફાટી નીકળ્યા બાદ તેઓ સર્વપક્ષીય સંસદીય પ્રતિનિધિમંડળ સાથે અમદાવાદ આવ્યાં હતાં. તેમણે રાહત છાવણીઓની મુલાકાત લીધી હતી, જ્યાં હિંસાથી બચી ગયેલા પરિવારો આશરો લઈ રહ્યા હતા.
સોનિયા ગાંધી એક પિતાની પીડા વર્ણવે છે, જે પોતાની આઘાતગ્રસ્ત અને શારીરિક રીતે નબળી પડી ગયેલી બાળકીને નેતાઓ સામે રજૂ કરીને કહે છે કે તેની સાથે શું થયું છે તે જોઈ લો. બાળકી પર વારંવાર બળાત્કાર થયાની વાત કરતાં પિતા રડી પડે છે અને નેતાઓને મદદ કરવા વિનંતી કરે છે.
સોનિયા લખે છે કે આ દૃશ્ય જોઈને તેઓ સ્તબ્ધ થઈ ગયાં હતાં. તેમની પાસે સાંત્વનાના થોડા શબ્દો સિવાય બીજું કંઈ કહેવા જેવું નહોતું. તેઓ ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી અને ભાજપ-RSS સાથે જોડાયેલા કટ્ટરપંથી તત્ત્વોની ભૂમિકા અંગે ગંભીર સવાલો ઉઠાવે છે. તેમના મતે રાજ્યનું વહીવટીતંત્ર હિંસાની સ્થિતિને સંભાળવામાં નિષ્ફળ ગયું હતું. આ પ્રકરણ પુસ્તકનો સૌથી વધુ ચર્ચાતો હિસ્સો બન્યું છે, કારણ કે અહીં રાજકીય આરોપો કરતાં રમખાણોના પીડિતોની માનવીય પીડા વધુ અસરકારક રીતે સામે આવે છે.
આ પણ વાંચોઃ ગુજરાતી અટકોનો ઈતિહાસ પુસ્તકમાં દલિતો વિશે શું લખાયું છે?
મોદી સાથે માત્ર નમસ્તેનો સંબંધ, આંખ મિલાવવામાં પણ સંકોચ?
સોનિયા ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચેનો રાજકીય વિરોધ જગજાહેર છે. પરંતુ પુસ્તકમાં તેમણે બંને વચ્ચેના અંગત વ્યવહાર વિશે પણ રસપ્રદ વાત લખી છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, મોદી વડાપ્રધાન બન્યા પછીનાં વર્ષોમાં તેમની સાથે ભાગ્યે જ કોઈ વાસ્તવિક વાતચીત થઈ છે. સંસદના કાર્યક્રમોમાં મુલાકાત થાય ત્યારે બંને વચ્ચે માત્ર ઔપચારિક નમસ્તે થાય છે.
સોનિયા ગાંધીનો એવો અનુભવ છે કે મોદી તેમની સામે આવે ત્યારે આંખનો સંપર્ક કરવાનું ટાળે છે. જોકે મોદી વિશેનું તેમનું મૂલ્યાંકન માત્ર નકારાત્મક નથી. તેઓ સ્વીકારે છે કે મોદીની સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિ અને સામાન્ય વર્ગમાંથી સત્તાના કેન્દ્ર સુધી પહોંચવાની તેમની સફરમાં કેટલાક એવા અનુભવો છે, જે સત્તાના ઉચ્ચ વર્ગથી અંતર અનુભવતા લોકોને સમજાય. પરંતુ સોનિયા ગાંધીનો મુખ્ય વિરોધ મોદીની વ્યક્તિ કરતાં તેમની પાછળ રહેલી RSS ની વિચારધારા સામે છે.
RSS અને ભાજપ: ભારતની ઓળખ માટે બે અલગ કલ્પનાઓ વચ્ચેની લડાઈ
પુસ્તકનો સૌથી રાજકીય હિસ્સો ભાજપ અને આરએસએસ અંગેનો છે. સોનિયા ગાંધીના મતે ભારતની ઓળખ કોઈ એક ધર્મ, ભાષા કે સંસ્કૃતિથી નક્કી થઈ શકે નહીં. ભારતની તાકાત તેની વિવિધતા, બંધારણીય મૂલ્યો, ધર્મનિરપેક્ષતા અને તમામ સમુદાયોના સમાન અધિકારોમાં છે.
તેઓ RSS ની વિચારધારાને આ બહુસાંસ્કૃતિક ભારતની કલ્પનાથી વિરુદ્ધ માને છે. તેમના મતે હિન્દુત્વ આધારિત રાજકીય વિચારધારા દેશની સામાજિક એકતા અને લઘુમતીઓની સુરક્ષા સામે પડકાર ઊભો કરે છે. તેમના લખાણમાં બાબરી મસ્જિદ ધ્વંસ એક મહત્ત્વપૂર્ણ વળાંક તરીકે સામે આવે છે. 6 ડિસેમ્બર, 1992ના રોજ બાબરી મસ્જિદ તોડી પાડવામાં આવી ત્યારે સોનિયા ગાંધી ટીવી પરનાં દૃશ્યો જોઈને રડી પડ્યાં હતાં. તેઓ આ ઘટનાને માત્ર એક ઐતિહાસિક ઇમારતના ધ્વંસ તરીકે નહીં, પરંતુ ભારતના રાજકીય અને સામાજિક માળખામાં આવેલા મોટા પરિવર્તન તરીકે જુએ છે.
પુસ્તકમાં અમિત શાહ વિશે શું લખાયું છે?
પુસ્તક અંગેની ચર્ચામાં અમિત શાહનું નામ પણ વાચકો શોધી રહ્યા છે. પરંતુ અત્યાર સુધી જાહેર થયેલા અંશો અને અહેવાલોમાં અમિત શાહ વિશે કોઈ મોટો વ્યક્તિગત ખુલાસો સામે આવ્યો નથી. પુસ્તકનો મુખ્ય રાજકીય પ્રહાર ભાજપની વિચારધારા, RSSના પ્રભાવ અને નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ પર કેન્દ્રિત છે. તેથી અમિત શાહ અંગે કોઈ ચોક્કસ આરોપ કે નિવેદન પુસ્તકમાં છે એવો દાવો કરવો યોગ્ય નથી.
ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા અને રાજીવ ગાંધીને બચાવવાની વિનંતી
પુસ્તકનો સૌથી ભાવુક ભાગ ગાંધી પરિવારની અંગત પીડા સાથે જોડાયેલો છે. 31 ઓક્ટોબર, 1984ના રોજ ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા થઈ ત્યારે સોનિયા ગાંધી માટે તે માત્ર દેશના વડાપ્રધાનની હત્યા નહોતી, પરંતુ ઘરના એક સભ્યની આઘાતજનક વિદાય હતી. તેઓ એ દિવસની ભયાનક યાદો વર્ણવે છે. ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા બાદ રાજીવ ગાંધીને વડાપ્રધાન બનાવવાની વાત શરૂ થઈ ત્યારે સોનિયા ગાંધી ખૂબ ડરી ગયાં હતાં. તેમણે રાજીવ ગાંધીને વડાપ્રધાન ન બનવા વિનંતી કરી હતી. તેમને ડર હતો કે જે રીતે ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા થઈ, એ જ રીતે રાજીવ ગાંધી પણ નિશાન બની શકે છે. પરંતુ રાજીવ ગાંધી વડાપ્રધાન બન્યા. વર્ષો બાદ 1991માં તેમની પણ હત્યા થઈ. આ બંને ઘટનાઓએ સોનિયા ગાંધીના જીવનને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખ્યું.
2004માં વડાપ્રધાન બનવાની તક કેમ છોડી?
2004ની લોકસભા ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસની જીત બાદ સોનિયા ગાંધી વડાપ્રધાન પદ માટે સૌથી સ્વાભાવિક દાવેદાર હતાં. પરંતુ તેમણે આ પદ સ્વીકાર્યું નહીં અને ડૉ. મનમોહન સિંહને વડાપ્રધાન બનાવ્યા. આ નિર્ણય પાછળનાં રાજકીય અને અંગત કારણો અંગે પુસ્તકમાં વિસ્તૃત વર્ણન છે. સોનિયા ગાંધી જણાવે છે કે મનમોહન સિંહ કોંગ્રેસના કોઈ એક જૂથ સાથે જોડાયેલા નહોતા. તેમની વહીવટી ક્ષમતા અને આર્થિક સમજ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ હતી. આ નિર્ણયથી ભારતના રાજકારણમાં એક અનોખી સ્થિતિ ઊભી થઈ હતી: વડાપ્રધાન એક વ્યક્તિ હતા, જ્યારે સત્તાના રાજકીય કેન્દ્રમાં સોનિયા ગાંધીનું પ્રભાવશાળી સ્થાન હતું.
પોતાની જ પાર્ટી અને પરિવારના વિવાદો પર પણ વાત
પુસ્તકમાં માત્ર વિરોધીઓની ટીકા નથી. ઇમરજન્સી, ઇન્દિરા ગાંધીના કેટલાક નિર્ણયો, સંજય ગાંધીના સમયની ઘટનાઓ અને 1984નાં શીખવિરોધી રમખાણો જેવા મુશ્કેલ પ્રકરણો પણ સામે આવે છે. સોનિયા ગાંધી ઇમરજન્સીના સમયને લઈને અફસોસ વ્યક્ત કરે છે. પરિવારની અંદરના મતભેદો, મેનકા ગાંધી સાથેના સંબંધો અને રાજકીય જવાબદારીઓ વચ્ચે પરિવારને સંભાળવાની મુશ્કેલીઓનું પણ વર્ણન કરે છે. જોકે કેટલાક સમીક્ષકોનું માનવું છે કે પુસ્તકમાં ગાંધી પરિવારની ભૂલોનું પૂરતું આત્મપરીક્ષણ નથી. આ ટીકા પણ પુસ્તકની ચર્ચાનો મહત્ત્વનો ભાગ છે.
પુસ્તક પ્રકાશિત થાય તે પહેલાં જ વિવાદ કેમ થયો?
પુસ્તકની પ્રકાશન પ્રક્રિયા પણ રસપ્રદ રહી છે. અગાઉના પ્રકાશક પેંગ્વિન સાથે હસ્તપ્રતના કેટલાક મુદ્દાઓ અંગે મતભેદ થયાના અહેવાલો આવ્યા હતા. ત્યારબાદ હાર્પરકોલિન્સ દ્વારા પુસ્તક પ્રકાશિત થયું. આ ઘટનાએ પુસ્તક પ્રત્યેની ઉત્સુકતા વધારી હતી. લોકો જાણવા માગતા હતા કે આખરે એવા કયા મુદ્દાઓ છે, જેના કારણે પ્રકાશન પ્રક્રિયા ચર્ચામાં આવી. પ્રકાશન બાદ ભાજપે પુસ્તકના કેટલાક દાવાઓ અને ઐતિહાસિક વર્ણનો સામે વાંધા ઉઠાવ્યા છે. બીજી તરફ પ્રિયંકા ગાંધી સહિત કોંગ્રેસના નેતાઓએ સોનિયા ગાંધીને પોતાની વાત રજૂ કરવાનો અધિકાર હોવાનું કહ્યું છે.
પુસ્તકની સૌથી મોટી નબળાઈ પણ સમજવી જરૂરી
આ પુસ્તકને માત્ર રાજકીય ખુલાસાઓના આધારે મહાન કૃતિ ગણાવી શકાય નહીં. તેની સમીક્ષા પણ જરૂરી છે. કેટલાક મીડિયા અહેવાલો અને સમીક્ષકોએ પુસ્તકમાં તારીખો, ઐતિહાસિક ઘટનાઓ અને કેટલાક તથ્યો અંગે ભૂલો હોવાના સવાલો ઉઠાવ્યા છે. પરિવારની ભૂલોને સમજાવવાની અને પોતાના રાજકીય વારસાને બચાવવાની વૃત્તિ હોવાની ટીકા પણ થઈ છે. એટલે આ પુસ્તકને ભારતના ઇતિહાસનો અંતિમ ચુકાદો માનવાને બદલે સોનિયા ગાંધીની નજરે જોવામાં આવેલા ઇતિહાસ તરીકે વાંચવું જોઈએ.
આખરે આ પુસ્તક શા માટે વાંચવું જોઈએ?
સોનિયા ગાંધીની આ આત્મકથા વાંચવા પાછળનું સૌથી મોટું કારણ એ છે કે તે ભારતના રાજકારણનાં અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રકરણોનો એક અલગ દૃષ્ટિકોણ આપે છે. એક ઇટાલિયન યુવતી ભારત આવે છે, રાજીવ ગાંધી સાથે લગ્ન કરે છે, ઇન્દિરા ગાંધીના પરિવારનો હિસ્સો બને છે, પરિવારની બે મોટી હત્યાઓનો આઘાત સહન કરે છે અને અંતે દેશના સૌથી પ્રભાવશાળી રાજકીય પક્ષનું નેતૃત્વ કરે છે. આ સફર પોતાનામાં જ અસાધારણ છે.
પરંતુ આ પુસ્તકનું મહત્ત્વ માત્ર ગાંધી પરિવાર પૂરતું નથી. તેમાં ભારતની ધર્મનિરપેક્ષતા, હિન્દુત્વની રાજનીતિ, લઘુમતીઓની સુરક્ષા, ગુજરાતનાં રમખાણો, બાબરી મસ્જિદ, લોકશાહી અને સત્તાના કેન્દ્રીકરણ જેવા મુદ્દાઓ છે. આ પુસ્તક સાથે સહમત થવું જરૂરી નથી, પરંતુ તેને વાંચ્યા વિના તેના પર અભિપ્રાય બાંધવો પણ યોગ્ય નથી. કારણ કે આ પુસ્તકની ખરી રસપ્રદ બાબત માત્ર એ નથી કે સોનિયા ગાંધી ભાજપ, RSS કે નરેન્દ્ર મોદી વિશે શું કહે છે. સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે ભારતના રાજકારણનાં છેલ્લાં છ દાયકાને તેઓ કઈ નજરે જુએ છે, શું સ્વીકારે છે, શું ટાળે છે અને કયા સવાલોના જવાબ આપવાનું પસંદ કરે છે. અને કદાચ આ જ કારણ છે કે ‘Belonging: A Journey of Love’ અત્યારે માત્ર એક પુસ્તક નહીં, પરંતુ દેશના રાજકીય સંવાદનું નવું કેન્દ્ર બની ગયું છે. જો તમને પણ દેશના રાજકારણના સૌથી મહત્વના પાસાઓ વિશે જાણવામાં રસ હોય તો આ પુસ્તક 
અહીં ક્લિક કરીને એમેઝોન પરથી મેળવો.
આ પણ વાંચોઃ ચમાર સમાજનો 100 વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ શું કહે છે?
