નાના પાટેકર(Nana Patekar)નું 75 વર્ષની વયે નિધન થયું છે. ગુરુવારે સવારે (8 ઓક્ટોબર 2026) ગોવાના ડોના પાઉલા સ્થિત તેમના નિવાસસ્થાને અચાનક તબિયત લથડતાં તેઓ બેભાન થઈ ગયા હતા. પ્રારંભિક માહિતી અનુસાર, તેમને ગંભીર કાર્ડિયાક અરેસ્ટ આવ્યો હતો. નાનાની અણધારી વિદાયથી તેમના ચાહકોને મોટો આંચકો લાગ્યો છે.
ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ કોઈ એવા અભિનેતાનો ઉલ્લેખ થાય છે જેણે રૂપેરી પડદે માત્ર અભિનય નથી કર્યો, પરંતુ સમાજના સૌથી નીચલા અને શોષિત વર્ગના આક્રોશને પોતાનો અવાજ આપ્યો છે, ત્યારે મનમાં સૌથી પહેલું નામ નાના પાટેકરનું આવે છે. લગભગ ચાર દાયકાની તેમની લાંબી કારકિર્દીમાં નાના પાટેકરે 60થી વધુ ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. પરંતુ તેમની અસલી ઓળખ અને લોકપ્રિયતા એ પાત્રોથી બની, જે ભ્રષ્ટ વ્યવસ્થા, સામાજિક અસમાનતા, જાતિવાદ અને ભૂ-માફિયાઓ સામે સામાન્ય જનતાની ઢાલ બનીને ઉભા રહ્યા. ‘ક્રાંતિવીર’ (1994)થી લઈને ‘કાલા’ (2018) સુધીની તેમની ફિલ્મી સફર વાસ્તવમાં ભારતના શોષિત વર્ગના સંઘર્ષ, તેમની લાચારી અને પછી એ જ લાચારીમાંથી જન્મેલા ગુસ્સાનો એક જીવંત દસ્તાવેજ છે.
આ સફરની શરૂઆતને સમજવા માટે આપણે વર્ષ 1994માં જવું પડશે, જ્યારે નિર્દેશક મેહુલ કુમારની ફિલ્મ ‘ક્રાંતિવીર’ રિલીઝ થઈ હતી. આ ફિલ્મ ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થઈ. આ ફિલ્મમાં નાના પાટેકરે ‘પ્રતાપ નારાયણ તિલક’નું એવું અમર પાત્ર ભજવ્યું જે આજે પણ દર્શકોના રૂવાડા ઉભા કરી દે છે. વાર્તા મુંબઈની એક એવી ઝૂંપડપટ્ટી પર આધારિત હતી, જ્યાં સીધા-સાદા અને ગરીબ લોકો રહે છે. ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓ, પોલીસ અને ભૂ-માફિયાઓ મળીને આ ગરીબોની જમીન હડપ કરવા માટે કોમી રમખાણો ભડકાવે છે. પ્રતાપ, જે પહેલા સિસ્ટમથી સંપૂર્ણપણે નિરાશ અને ઉદાસીન રહેતો હોય છે, તે પોતાની આંખો સામે નિર્દોષોની કતલ થતી જોઈને ભભૂકી ઉઠે છે. તે એકલો જ સમગ્ર સિસ્ટમ સામે યુદ્ધ છેડી દે છે. ફિલ્મનો ક્લાઈમેક્સ, જ્યાં નાના પાટેકર ફાંસીના માચડા સામે ઉભા રહીને ભીડને ધિક્કારે છે, તે અસલમાં દેશના શોષિત અને મૂક પ્રેક્ષક બનેલા સમાજ પર એક જોરદાર તમાચો હતો. આ ફિલ્મે નાનાને શોષિતોના મસીહા બનાવી દીધા હતા.
આ પણ વાંચોઃ બોલીવૂડની ફિલ્મોમાં હીરો દલિત કે OBC કેમ નથી હોતો?
ત્યારબાદ વર્ષ 1997માં નાના પાટેકર બે એવી ફિલ્મોમાં જોવા મળ્યા, જેમણે વ્યવસ્થાના બે અલગ-અલગ પાસાઓને ઉજાગર કર્યા. પહેલી ફિલ્મ હતી ‘યશવંત’. આ ફિલ્મમાં તેમણે ‘યશવંત લોહાર’ નામના એક અક્કડ પણ અત્યંત પ્રમાણિક પોલીસ અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી. ફિલ્મ એ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સત્તાના ટોચ પર બેઠેલા લોકો અને અંડરવર્લ્ડ મળીને એક સામાન્ય નાગરિકનું શોષણ કરે છે. યશવંત પોતે જ એ ભ્રષ્ટ સિસ્ટમનો ભોગ બને છે, જેને સુધારવાના તે સોગંદ લે છે. આ ફિલ્મ દર્શાવે છે કે શોષિત વર્ગના પક્ષમાં ઉભા રહેનારા સરકારી કર્મચારીઓને પણ વ્યવસ્થા કઈ રીતે હેરાન-પરેશાન કરે છે.
આ જ વર્ષે એટલે કે 1997માં જ તેમની બીજી મોટી ફિલ્મ આવી ‘ગુલામ-એ-મુસ્તફા’. આ ફિલ્મની પૃષ્ઠભૂમિ મુંબઈની એક ગરીબ ચૉલ અને વસ્તી હતી, જ્યાં હિન્દુ અને મુસ્લિમ સમુદાયના ગરીબ લોકો મળીને રહે છે. રાજકારણીઓ પોતાના ચૂંટણીલક્ષી ફાયદા માટે આ ગરીબો વચ્ચે ધાર્મિક નફરતનું ઝેર ઘોળે છે. નાના પાટેકરે ‘મુસ્તફા’ નામના એક એવા ગુનેગારનું પાત્ર ભજવ્યું જે ગુનાનો રસ્તો છોડીને સુધરવા માંગે છે. જ્યારે તે જુએ છે કે રાજકારણીઓ અને ગુંડાઓ મળીને આખી વસ્તીના માસૂમોને હેરાન કરી રહ્યા છે, ત્યારે મુસ્તફા તેમના અધિકારોની રક્ષા માટે ઢાલ બનીને ઉભો રહે છે. તે શોષિતોને બચાવવા માટે પોતાના જીવની બાજી લગાવી દે છે. આ ફિલ્મ કોમી રાજકારણનો ભોગ બનેલા શોષિત વર્ગની વાર્તાને અત્યંત સંવેદનશીલતાથી દર્શાવે છે.
સમય બદલાયો અને વર્ષ 1999માં નિર્દેશક મેહુલ કુમાર સાથે નાના પાટેકરે ફરી એકવાર ‘કોહરામ’ ફિલ્મમાં કામ કર્યું. આ ફિલ્મમાં શોષિત વર્ગનો દાયરો વધુ મોટો હતો. અહીં આખા દેશની જનતા એ રાજકીય અને આતંકવાદી નેક્સસનો ભોગ બની હતી, જ્યાં મોટા મંત્રીઓ પોતાની ખુરશી બચાવવા માટે દેશની સુરક્ષા સાથે રમત રમે છે. નાના પાટેકરે ‘મેજર અજીત આર્ય’નું પાત્ર ભજવ્યું, જે એક સૈનિક છે પરંતુ સિસ્ટમના ગદ્દારોને બેનકાબ કરવા માટે પોતાની ઓળખ બદલીને એક સામાન્ય નાગરિક (જલેબી વાળા) તરીકે જનતા વચ્ચે રહે છે. આ ફિલ્મ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સામાન્ય જનતા અજાણતા જ મોટા રાજકીય ષડયંત્રોનો ભોગ બને છે.
આ પણ વાંચોઃ મારા પિતાએ જે વેઠ્યું તે હું ફિલ્મોમાં બતાવું છુંઃ મારી સેલ્વરાજ
વર્ષ 2008માં આવેલી નિર્દેશક શ્યામ બેનેગલની ફિલ્મ ‘વેલકમ ટુ સજ્જનપુર’માં નાના પાટેકર પડદા પર તો જોવા ન મળ્યા, પરંતુ તેમણે પોતાના અવાજથી ફિલ્મમાં પ્રાણ ફૂંકી દીધા. આ વ્યંગાત્મક ફિલ્મમાં તેઓ ‘સૂત્રધાર’ (નેરેટર)ની ભૂમિકામાં હતા. ગ્રામીણ ભારતમાં આજે પણ અશિક્ષા, અંધશ્રદ્ધા અને જાતિવાદના કારણે જે રીતે ગરીબ અને સીધા-સાદા ગ્રામીણોનું માનસિક અને સામાજિક શોષણ થાય છે, નાનાએ પોતાના ગંભીર અને મર્મસ્પર્શી અવાજ દ્વારા એ દર્દને દર્શકોના દિલ સુધી પહોંચાડ્યું.
ત્યારબાદ વર્ષ 2011માં આવેલી તિગ્માંશુ ધુલિયાની ફિલ્મ ‘શાગિર્દ’. આ ફિલ્મ દિલ્હીની પૃષ્ઠભૂમિ પર આધારિત હતી, જે રાજકારણ અને પોલીસના ખતરનાક જોડાણને ઉજાગર કરે છે. નાના પાટેકરે ક્રાઈમ બ્રાન્ચ ઓફિસર ‘હનુમંત સિંહ’નું પાત્ર ભજવ્યું. ફિલ્મ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે રાજકારણીઓ સામાન્ય જનતાને માત્ર એક વોટ બેંક સમજે છે અને પોતાના સ્વાર્થ માટે કાયદાના રક્ષકોને જ ગુનેગારોના આકા બનાવી દે છે. આ કીચડમાં ફસાયેલો સામાન્ય માણસ પીસાવા માટે મજબૂર બને છે.
નાના પાટેકરની આ સફરનો સૌથી રસપ્રદ અને આશ્ચર્યજનક પડાવ વર્ષ 2018માં આવ્યો, જ્યારે તેઓ પા. રંજીત નિર્દેશિત તમિલ ફિલ્મ ‘કાલા’માં સાઉથ સુપરસ્ટાર રજનીકાંત સામે જોવા મળ્યા. આ ફિલ્મની આખી વાર્તા મુંબઈની સૌથી મોટી ઝૂંપડપટ્ટી ‘ધારાવી’ના તમિલ અને સ્થાનિક શોષિત વર્ગના અધિકારો પર આધારિત હતી. કોર્પોરેટ ગૃહો અને રાજકારણીઓ ‘સશક્તિકરણ’ અને ‘વિકાસ’ના નામે ગરીબોની જમીન છીનવી લેવા માંગે છે. પરંતુ આ વખતે નાના પાટેકર શોષિતોના રક્ષક નહીં, પરંતુ શોષક (Oppressor) તરીકે સામે આવ્યા. તેમણે મુખ્ય ખલનાયક ‘હરિદેવ અભયંકર’ એટલે કે હરિ દાદાની ભૂમિકા ભજવી. હરિ દાદા એક અત્યંત શક્તિશાળી, ક્રૂર અને જાતિવાદી રાજકારણી છે, જે ગરીબોને કીડા-મકોડા સમજે છે અને માને છે કે ધારાવીની જમીન પર માત્ર અમીરોનો જ હક છે. ફિલ્મમાં રજનીકાંત (કાલા) શોષિતોનો અવાજ બન્યા હતા, જ્યારે નાના પાટેકર એ ક્રૂર વ્યવસ્થાનો ચહેરો હતા જેની સામે તેઓ પોતાની અગાઉની ફિલ્મોમાં લડતા આવ્યા હતા. આ પાત્રને તેમણે એટલી જીવંતતાથી ભજવ્યું કે શોષક વર્ગનો અહંકાર તેમના ચહેરા પર સ્પષ્ટ દેખાતો હતો.
‘ક્રાંતિવીર’થી લઈને ‘કાલા’ સુધીની આ સફર દર્શાવે છે કે નાના પાટેકરે સિનેમાના માધ્યમથી સમાજના એ દરેક ખૂણાને સ્પર્શ કર્યો જ્યાં અન્યાય અને શોષણ વ્યાપ્ત હતું. ભલે તે ઝૂંપડપટ્ટીના ગરીબો હોય, ચૉલના મજૂરો હોય, કે પછી વ્યવસ્થાના હાથે પ્રતાડિત પ્રમાણિક નાગરિકો હોય—નાના પાટેકરે દર વખતે પોતાની કળા દ્વારા શોષિત વર્ગની પીડાને દેશ સામે રાખી. આ જ કારણ છે કે આજે પણ જ્યારે સમાજમાં અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવનારા કોઈ અભિનેતાનું નામ લેવામાં આવે છે, ત્યારે નાના પાટેકરનું નામ સૌથી ઉપર આદર સાથે લેવામાં આવે છે. તેમની આ સિનેમેટિક સફર આવનારી પેઢીઓ માટે હંમેશા એક પ્રેરણા બની રહેશે.
આ પણ વાંચોઃ Phule Review: શું ફિલ્મ ખરેખર બ્રાહ્મણ વિરોધી છે?
