ભારતીય સમાજમાં જાતિઆધારિત ભેદભાવ અને અસમાનતા સામેની લડાઈમાં બાબાસાહેબ ડૉ. આંબેડકરે શિક્ષણ, કાયદા અને સામાજિક જાગૃતિની સાથે રાજકીય સત્તાને પણ અત્યંત મહત્ત્વનું સ્થાન આપ્યું હતું. તેમનું માનવું હતું કે જે સમાજ પોતાના પ્રશ્નો રજૂ કરવા અને પોતાના હિતમાં નિર્ણયો લેવા માટે સત્તાના કેન્દ્રોમાં પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતો નથી, તે સમાજ માટે સમાનતા મેળવવી મુશ્કેલ બને છે. આ જ વિચારને કારણે તેમણે દલિત સમાજને પોતાના પ્રતિનિધિઓ જાતે ચૂંટવાનો અધિકાર મળે તે માટે અલગ મતદાર મંડળની માગણી કરી હતી.
બાબાસાહેબ માટે રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ માત્ર ચૂંટણી જીતવા કે સંસદમાં બેઠકો મેળવવાનો વિષય નહોતો. તે દલિતો અને વંચિત સમાજોને પોતાની સમસ્યાઓ અંગે સ્વતંત્ર રીતે અવાજ ઉઠાવવાની અને નીતિ-નિર્ણયોમાં ભાગીદાર બનવાની તક આપવાનો પ્રશ્ન હતો. તો આખરે તેઓ રાજકીય સત્તાને સામાજિક મુક્તિની ચાવી કેમ માનતા હતા?

પ્રથમ ગોળમેજી પરિષદમાં દલિતોના સ્વતંત્ર પ્રતિનિધિત્વની માગ
વર્ષ 1930માં લંડનમાં યોજાયેલી પ્રથમ ગોળમેજી પરિષદમાં ડૉ. આંબેડકરે રાવ બહાદુર આર. શ્રીનિવાસન સાથે દલિતો એટલે કે તે સમયના ‘ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ’નું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું. આ પરિષદમાં તેમણે દલિતોની સામાજિક સ્થિતિ, રાજકીય અધિકારો અને ભવિષ્યની બંધારણીય વ્યવસ્થામાં તેમના યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વનો મુદ્દો મજબૂતીથી રજૂ કર્યો હતો.
આ પણ વાંચો: બહુચરાજી મંદિરના નિર્માણમાં ભ્રષ્ટાચાર, ખંડિત પથ્થરો વપરાયા
આંબેડકરનું માનવું હતું કે દલિતોની સમસ્યાઓને સમજવા અને તેના ઉકેલ માટે દલિત સમાજમાંથી જ આવતા પ્રતિનિધિઓ જરૂરી છે. બહુમતીના મતથી ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પર બહુમતી સમાજનો પ્રભાવ રહેવાની શક્યતા હતી. આવી સ્થિતિમાં દલિતોના હિતના પ્રશ્નો પાછળ ધકેલાઈ શકે છે.
તેથી તેમણે દલિતોને પોતાના પ્રતિનિધિઓ જાતે ચૂંટવાનો અધિકાર મળે તેવી અલગ મતદાર મંડળની વ્યવસ્થા માગી હતી. તેમના 1930ના રાજકીય સુરક્ષાના પ્રસ્તાવમાં પ્રથમ 10 વર્ષ માટે અલગ મતદાર મંડળ અને ત્યારબાદ સંયુક્ત મતદાર મંડળ સાથે અનામત બેઠકોની જોગવાઈનો વિચાર રજૂ થયો હતો.

પૂના કરારથી બદલાઈ ગઈ ચૂંટણીની વ્યવસ્થા
વર્ષ 1932માં બ્રિટિશ વડાપ્રધાન રેમઝે મેકડોનાલ્ડે જાહેર કરેલા કોમ્યુનલ એવોર્ડમાં દલિતો માટે અલગ મતદાર મંડળની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. જોકે, મહાત્મા ગાંધી આ વ્યવસ્થાના વિરોધમાં હતા. આ મુદ્દે ઊભા થયેલા રાજકીય સંઘર્ષ અને વાટાઘાટો બાદ 24 સપ્ટેમ્બર, 1932ના રોજ ડૉ. આંબેડકર અને અન્ય નેતાઓ વચ્ચે પૂના કરાર થયો.
આ પણ વાંચો: સ્વર્ગનું સપનું બતાવી પાદરીએ 190 બાળકોને મરાવી નાખ્યા
આ કરાર હેઠળ દલિતો માટે અલગ મતદાર મંડળની જોગવાઈ છોડી દેવામાં આવી અને તેના બદલે સંયુક્ત મતદાર મંડળમાં અનામત બેઠકોની વ્યવસ્થા સ્વીકારવામાં આવી. જોકે, પ્રાંતીય ધારાસભાઓમાં દલિતો માટેની અનામત બેઠકોની સંખ્યા અગાઉના 71થી વધારીને 148 કરવામાં આવી હતી. કેન્દ્રીય ધારાસભામાં પણ સામાન્ય મતદાર મંડળની બેઠકોમાંથી 18 ટકા બેઠકો દલિતો માટે અનામત રાખવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. આમ, બેઠકોની સંખ્યા વધી હોવા છતાં આંબેડકરની મૂળ ચિંતા યથાવત્ રહી હતી: દલિત સમાજમાંથી ચૂંટાયેલો પ્રતિનિધિ ખરેખર પોતાના સમાજના હિતમાં સ્વતંત્ર રીતે અવાજ ઉઠાવી શકશે કે નહીં?
રાજકીય સત્તા વિના સામાજિક પરિવર્તન અધૂરું
બાબાસાહેબના મતે સામાજિક સુધારાની વાતો કરવી પૂરતી નથી. સમાજમાં ભેદભાવ દૂર કરવા માટે કાયદા, નીતિઓ અને વહીવટી વ્યવસ્થામાં ફેરફાર જરૂરી છે. આ ફેરફારો કરાવવાની સત્તા રાજકીય વ્યવસ્થા પાસે હોય છે. તેથી દલિતો અને વંચિત વર્ગોનું રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ મજબૂત હોવું અનિવાર્ય છે. તેમણે પોતાના વિચારોમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જે લોકો અન્યાયનો ભોગ બને છે, તેઓ પોતાની સમસ્યાઓને સૌથી સારી રીતે સમજી શકે છે.
તેમની સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવવા માટે પણ તેમના પોતાના અવાજ અને નેતૃત્વની જરૂર છે. રાજકીય સત્તા દ્વારા જ શિક્ષણ, રોજગાર, સામાજિક સુરક્ષા, અનામત અને કાયદાકીય રક્ષણ જેવી બાબતોમાં અસરકારક નિર્ણયો લઈ શકાય છે. જો વંચિત સમાજના લોકો નીતિ ઘડવાની પ્રક્રિયામાં ભાગીદાર નહીં બને, તો તેમની જરૂરિયાતો અને પ્રશ્નો ઘણીવાર સત્તાના કેન્દ્રો સુધી પહોંચી શકશે નહીં.
આ પણ વાંચો: ‘જય જોહાર’ બોલતા આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓને PI એ ગાળો ભાંડી
લોકશાહી એટલે માત્ર બહુમતીનું શાસન નહીં
આંબેડકરની લોકશાહીની સમજ માત્ર ચૂંટણી યોજવી અને બહુમતીના આધારે સરકાર રચવા પૂરતી મર્યાદિત નહોતી. તેમના મતે સાચી લોકશાહી માટે સમાજમાં સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુત્વની ભાવના હોવી જરૂરી છે.
જો કોઈ એક વર્ગ પાસે રાજકીય, સામાજિક અને આર્થિક સત્તાનું કેન્દ્રિત પ્રભુત્વ હોય અને અન્ય વર્ગો માત્ર મતદાતા બનીને રહી જાય, તો લોકશાહીનો હેતુ અધૂરો રહી જાય છે. દરેક વર્ગને પોતાની વાત રજૂ કરવાની, નીતિ-નિર્ણયોમાં ભાગ લેવાની અને પોતાના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાની સમાન તક મળવી જોઈએ. આ વિચારના આધારે જ બાબાસાહેબે દલિતોના સ્વતંત્ર રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ માટે સતત સંઘર્ષ કર્યો હતો. તેમના માટે રાજકીય સત્તા કોઈ વ્યક્તિ કે પક્ષનું પદ નહોતું, પરંતુ સમાજના અધિકારો અને સ્વાભિમાનની સુરક્ષા માટેનું સાધન હતું.
આજે લોકસભામાં SC-ST માટે કેટલી બેઠકો અનામત?
ભારતના બંધારણમાં અનુચ્છેદ 330 હેઠળ લોકસભામાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે બેઠકો અનામત રાખવાની જોગવાઈ છે. હાલની 543 બેઠકોવાળી લોકસભામાં અનુસૂચિત જાતિ માટે 84 અને અનુસૂચિત જનજાતિ માટે 47 બેઠકો અનામત છે. એટલે કુલ 131 બેઠકો, જે લોકસભાની કુલ બેઠકોના આશરે 24.1 ટકા થાય છે.
બીજી તરફ, રાજ્યસભામાં SC અને ST માટે અલગથી બેઠકો અનામત રાખવાની જોગવાઈ નથી. જોકે, અનામત ન હોય તેવી સામાન્ય બેઠકો પર પણ તમામ વર્ગના ઉમેદવારો ચૂંટણી લડી શકે છે.
આ પણ વાંચો: દીક્ષાભૂમિને તાળાં લાગ્યા, પ્રકાશ આંબેડકરના RSS પર ગંભીર આરોપો
લોકસભામાં બેઠકોની અનામત હોવી એ રાજકીય પ્રતિનિધિત્વની દિશામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ વ્યવસ્થા છે. પરંતુ માત્ર બેઠકોની સંખ્યા પૂરતી નથી. ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પોતાના સમાજના પ્રશ્નો કેટલી મજબૂતીથી રજૂ કરે છે અને નીતિ-નિર્ણયોમાં કેટલો અસરકારક ફાળો આપે છે, તે પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે.
આંબેડકરનો વિચાર આજે પણ પ્રાસંગિક
ડૉ. આંબેડકરના રાજકીય વિચારોનો મુખ્ય સંદેશ એ હતો કે સામાજિક રીતે પછાત અને શોષિત સમાજોને પોતાના અધિકારો માટે બીજાઓ પર નિર્ભર રહેવું ન પડે. તેમને પોતાની સમસ્યાઓ રજૂ કરવા, પોતાના પ્રતિનિધિઓ પસંદ કરવા અને સત્તાની પ્રક્રિયામાં ભાગીદાર બનવાની તક મળવી જોઈએ.
આ પણ વાંચો: ‘‘હું ગ્રેજ્યુએટ છું, તમે ગધેડા છો’: BJP ધારાસભ્ય મોં સંતાડી ભાગ્યા
તેમણે રાજકીય સત્તાને સામાજિક પરિવર્તનનું એક અસરકારક સાધન માન્યું હતું. કારણ કે કાયદા બનાવવાની, તેનો અમલ કરાવવાની અને શોષિત સમુદાયોને ન્યાય અપાવવાની જવાબદારી રાજ્યની છે. આથી રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ વિના સામાજિક સમાનતાનું સ્વપ્ન સાકાર કરવું મુશ્કેલ છે.
આજે પણ જાતિઆધારિત ભેદભાવ, અસમાનતા અને વંચિત સમાજોના પ્રતિનિધિત્વના પ્રશ્નો ચર્ચામાં છે. આવી સ્થિતિમાં બાબાસાહેબનો વિચાર યાદ અપાવે છે કે માત્ર મતદાન કરવું પૂરતું નથી; લોકશાહીમાં પોતાનો સ્વતંત્ર અવાજ, અસરકારક પ્રતિનિધિત્વ અને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ભાગીદારી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
આ પણ વાંચો: ‘તમે દલિત છો, અહીં તમારા લોકોને દાટવાની જગ્યા નથી..’











