ભારત સરકાર દ્વારા રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો અને ખાસ પ્રસંગોએ ‘વંદે માતરમ’ના સંપૂર્ણ 6-પદ વાળા વર્ઝનને ગાવા અને વગાડવા માટે જારી કરાયેલા તાજેતરના આદેશો સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય પડકાર ફેંકવામાં આવ્યો છે. આંબેડકરવાદી એક્ટિવિસ્ટ, પૂર્વ BAMCEF પ્રમુખ અને બૌદ્ધ નેતા BD બોરકરે બંધારણના આર્ટિકલ 32 હેઠળ રીટ પિટિશન દાખલ કરીને કેન્દ્રના 28 જાન્યુઆરી અને 9 જુલાઈ 2026 ના આદેશોને રદ કરવાની માગ કરી છે.
બૌદ્ધ નેતા દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલો આ મુદ્દો અત્યંત ગંભીર અને તાર્કિક છે, કારણ કે ભારત એક ‘ધર્મનિરપેક્ષ ગણરાજ્ય’ (Secular Republic) છે. કોઈપણ નાગરિક પર તેની શ્રદ્ધા કે ધાર્મિક માન્યતાઓ વિરુદ્ધ ચોક્કસ ધાર્મિક પૂજા કે પ્રાર્થના થોપવી એ બંધારણે આપેલા મૂળભૂત અધિકારોનું ખુલ્લું ઉલ્લંઘન છે.
ધર્મનિરપેક્ષતા અને બંધારણીય મૂલ્યો પર સીધો પ્રહાર
પિટિશનરનો મુખ્ય તર્ક એ છે કે ગીતના 6-પદ વાળા વર્ઝનને ફરજિયાતપણે લાગુ કરવું એ દેશના ધર્મનિરપેક્ષ તાણાવાણા અને ભાઈચારાના સિદ્ધાંતને નુકસાન પહોંચાડે છે. દેશની વિવિધતા અને લઘુમતી સમાજો—ખાસ કરીને બૌદ્ધ, જૈન, મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી જેવા નાગરિકો—જેઓ હિંદુ ધાર્મિક દેવી-દેવતાઓની પૂજા કરતા નથી, તેમની ધાર્મિક સ્વતંત્રતા પર આ આદેશથી સીધો પ્રહાર થાય છે. એક ચોક્કસ ધર્મના સ્તોત્રને રાષ્ટ્રગીત કે ફરજિયાત પ્રાર્થના બનાવી દેવાથી ભારતનો રાજકીય ઢાંચો ‘ધર્મનિરપેક્ષ’ મટીને ‘ધર્મ-આધારિત શાસન’ (Theocracy) તરફ ધકેલાઈ જવાનું જોખમ રહેલું છે.
આ પણ વાંચોઃ બંગાળની શુભેન્દુ સરકારે OBC અનામત 17 ટકાથી ઘટાડીને 7 ટકા કરી!
2-પદ અને 6-પદ વચ્ચેનો ઐતિહાસિક તફાવત
આ વિવાદના મૂળમાં ઐતિહાસિક તથ્યો રહેલા છે. બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય દ્વારા રચિત મૂળ ‘વંદે માતરમ’ના પ્રથમ 2-પદમાં કેવળ માતૃભૂમિની કુદરતી સુંદરતા, જળ, ફળ અને હરિયાળીનું વંદન કરવામાં આવ્યું છે, જે તમામ દેશવાસીઓ માટે સર્વસ્વીકૃત અને બિન-સાંપ્રદાયિક છે. પરંતુ 1881 માં તેમના નવલકથા ‘આનંદમઠ’માં ઉમેરાયેલા બાકીના 4-પદોમાં હિંદુ દેવીઓ દુર્ગા, લક્ષ્મી અને સરસ્વતીનું આહ્વાન કરવામાં આવ્યું છે.
આઝાદીની લડત દરમિયાન પણ આ મુદ્દે ગંભીર ચર્ચા થઈ હતી. મહાત્મા ગાંધી અને રવીન્દ્રનાથ ટાગોર જેવા દિગ્ગજોએ તમામ 6-પદો અપનાવવા સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. ટાગોરના સૂચન અને 1937 ના કૉંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીના પ્રસ્તાવ બાદ સર્વસંમતિથી માત્ર પ્રથમ 2-પદને જ રાષ્ટ્રીય સમારંભો માટે સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા.
બંધારણ સભાનો નિર્ણય અને કાયદો શું કહે છે
24 જાન્યુઆરી 1950 ના રોજ બંધારણ સભાના અધ્યક્ષ ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે સ્પષ્ટ જાહેરાત કરી હતી કે ‘જન ગણ મન’ દેશનું રાષ્ટ્રગાન રહેશે અને ‘વંદે માતરમ’ને તેના સમકક્ષ સન્માન આપવામાં આવશે. પરંતુ સંવિધાન સભાએ ક્યારેય 6-પદ વાળા વર્ઝનને ફરજિયાત બનાવ્યું નહોતું. છેલ્લા સાત દાયકાથી દેશમાં પ્રથમ 2-પદ જ ગાવાની કાનૂની પરંપરા રહી છે. આવા સમયે બૌદ્ધ નેતા BD બોરકરનો આક્રોશ વ્યાજબી છે કે કોઈપણ નાગરિકને તેની ધાર્મિક આસ્થા વિરુદ્ધ 6-પદ ગાવવા માટે મજબૂર કરી શકાય નહીં. આ અરજી ભારતના બંધારણના મૂળભૂત ઢાંચાની રક્ષા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.
આ પણ વાંચોઃ મોદી સરકારે 11 વર્ષમાં જાહેરાત પાછળ ₹5,987 કરોડનો ખર્ચ કર્યો
