ઇન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઇઝેશન (ISRO) ના મહત્વપૂર્ણ અને ફ્લેગશિપ કાર્યક્રમોમાંથી વૈજ્ઞાનિકો સતત રાજીનામા આપી રહ્યા છે. આ રાજીનામાઓને રોકવા માટે અંતરિક્ષ વિભાગે (DoS – Department of Space) એક મોટું પગલું ભર્યું છે. ગગનયાન (Gaganyaan) અને અન્ય મુખ્ય મિશનો પર કામ કરી રહેલા વૈજ્ઞાનિકોની સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ (VRS) અને રાજીનામાની પ્રક્રિયાઓને કડક બનાવવા માટે વિભાગ દ્વારા 14 જુલાઈના રોજ એક નવો આંતરિક પત્ર (Internal Memorandum) જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.
100 થી વધુ વૈજ્ઞાનિકોએ સાથ છોડ્યો
એક અહેવાલ અનુસાર, અંતરિક્ષ વિભાગે સત્તાવાર રીતે નોકરી છોડનારા વૈજ્ઞાનિકોની ચોક્કસ સંખ્યા જાહેર કરી નથી, પરંતુ ઈસરોના સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર આ સંખ્યા ઘણી મોટી છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં ઓછામાં ઓછા 100 થી 120 વૈજ્ઞાનિકોએ પોતાના પદો પરથી રાજીનામા આપ્યા છે, જેણે વિભાગને આ બાબતમાં હસ્તક્ષેપ કરવા માટે મજબૂર કર્યો છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, યુ. આર. રાવ સેટેલાઇટ સેન્ટર (URSC) માંથી જ અંદાજે 80 લોકોએ અને વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર (VSSC) માંથી ઓછામાં ઓછા 20 વૈજ્ઞાનિકોએ નોકરી છોડી છે. કુલ મળીને આ સંખ્યા 120 સુધી હોઈ શકે છે, જ્યારે અન્ય ઘણી અરજીઓ અત્યારે મૂલ્યાંકન (Evaluation) ના તબક્કામાં છે.
ચંદ્રયાન-3 અને LVM-3 સાથે જોડાયેલા દિગ્ગજો પણ સામેલ
નોકરી છોડનારાઓમાં ઈસરોના એવા કેટલાક અગ્રણી અને પ્રતિભાશાળી વૈજ્ઞાનિકો સામેલ છે, જેઓ રાષ્ટ્રીય મહત્વના મિશનનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા. જેમાં VSSC માંથી LVM-3 પ્રોજેક્ટના પૂર્વ પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર વિક્ટર જોસેફ અને URSC માંથી સ્પેસ ડોકિંગ એક્સપેરિમેન્ટ (SpaDeX) ના પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટરે પણ રાજીનામું આપી દીધું છે. આ ઉપરાંત ચંદ્રયાન-3 મિશનના પ્રોજેક્ટ મેનેજર (સિમ્યુલેશન) રહેલા અત્યંત હોનહાર યુવા વૈજ્ઞાનિક આદિત્ય રલ્લાપલ્લીએ પણ પદ છોડી દીધું છે. તેમણે ચંદ્ર પર લેન્ડિંગની પ્રક્રિયા (Sequence) ચકાસવા માટે 1 લાખથી વધુ પરીક્ષણો કરીને અંદાજે 25 ટેરાબાઈટ્સ (TB) ડેટા તૈયાર કરનારા જૂથનું નેતૃત્વ કર્યું હતું.
આ પણ વાંચોઃ RSS સંગઠન નથી તો શું છે, તે રજિસ્ટ્રેશનથી કેમ ડરે છે?
અંતરિક્ષ વિભાગનો નવો આદેશ
ઈસરોના આંતરિક પત્રમાં આ ચિંતા સ્પષ્ટપણે વ્યક્ત કરવામાં આવી છે કે તાજેતરના દિવસોમાં ગ્રુપ ‘A’ ના વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી કર્મચારીઓ દ્વારા સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ અને રાજીનામાની વિનંતીઓમાં ઝડપી ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. આમાં પ્રતિષ્ઠિત ગગનયાન અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ મિશન સાથે જોડાયેલા લોકો પણ સામેલ છે, જેનાથી રાષ્ટ્રીય મહત્વના પ્રોજેક્ટ્સના અમલીકરણ પર ગંભીર અસર પડી રહી છે. હવેથી ગગનયાન અને અન્ય મુખ્ય મિશનો સાથે જોડાયેલા વૈજ્ઞાનિકોના રાજીનામા કે VRS ની અરજીઓને સામાન્ય પ્રક્રિયા હેઠળ સ્વીકારવામાં આવશે નહીં. કેન્દ્રના નિયામકો (Centre Directors) ને સૂચના આપવામાં આવી છે કે જ્યાં સુધી આ પ્રોજેક્ટ્સ પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી આવી વિનંતીઓ સ્વીકારવી નહીં, અને તેના બદલે અંતિમ નિર્ણય માટે તમામ કેસો નિયામકની ભલામણો સાથે અંતરિક્ષ વિભાગ (DoS) ને મોકલવામાં આવશે. આ આદેશ વર્ષ 2020 ના વહીવટી નિયમને બદલી નાખે છે, જેના હેઠળ કેન્દ્રના નિયામકોને ગ્રુપ ‘A’ ના વૈજ્ઞાનિકોના રાજીનામા સ્વીકારવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો, જે હવે તેમની પાસેથી પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો છે.
અમે પરિસ્થિતિ સંભાળી રહ્યા છીએ: ઈસરો ચીફ
રાજીનામાની વાત સ્વીકારતા ઈસરોના ચેરમેન વી. નારાયણને જણાવ્યું કે હા, ઘણા લોકો જાય છે, પરંતુ તે દરેક સંસ્થાનો એક ભાગ છે. આ પગલાનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર લોકોને રોકવાનો નથી, પરંતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો પણ છે કે મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ્સને અચાનક કોઈ નુકસાન ન પહોંચે. જો કોઈ તેમ છતાં પણ જાય છે, તો તેની જવાબદારી અન્ય કોઈ સંભાળશે અને અમે આ પરિસ્થિતિને સારી રીતે સંભાળી રહ્યા છીએ.
ચિંતાનું કારણ શું છે?
જો કે ઈસરોની કુલ 14,600 થી વધુ કર્મચારીઓની ટીમ સામે 100-120 ની આ સંખ્યા નાની લાગી શકે છે, પરંતુ ચિંતાની બાબત એ છે કે જનારા લોકો ગગનયાન જેવા અત્યંત સંવેદનશીલ અને વ્યૂહાત્મક મિશનોના મુખ્ય સ્તંભ હતા. અનુભવી વૈજ્ઞાનિકોની જગ્યાએ તાત્કાલિક નવા લોકોને લાવીને રાષ્ટ્રીય મિશનોની ગતિ જાળવી રાખવી એ એક મોટો વહીવટી પડકાર બની ગયો છે. પલાયનની આ સમસ્યા ઈસરો માટે નવી નથી, કારણ કે સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર 2012 થી 2024 વચ્ચે અંદાજે 700 કર્મચારીઓએ રાજીનામા આપ્યા હતા. હાલમાં ઈસરોના 2025-26 ના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ 1,050 વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી પદો પર ભરતીની પ્રક્રિયા પણ એડવાન્સ સ્ટેજમાં છે, પરંતુ વર્તમાન મિશનોને સુરક્ષિત રાખવા માટે કડક નિયમો લાગુ કરવા વિભાગ માટે અનિવાર્ય બની ગયા હતા.
આ પણ વાંચોઃ ફિનલેન્ડ કેવી રીતે વર્ષોથી દુનિયાનો સૌથી ખુશ દેશ છે, શું છે રહસ્ય?
