ભારતના ન્યાયિક ઈતિહાસમાં બુધવારનો દિવસ એક એવી ક્ષણ તરીકે અંકિત થઈ ગયો છે, જે આવનારા દાયકાઓ સુધી કાયદા અને માનવતાના સંગમ તરીકે ઓળખાશે. સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને હૃદયદ્રાવક ચુકાદો આપતા 32 વર્ષીય હરીશ રાણાને ‘સન્માન સાથે મરવાનો અધિકાર’ એટલે કે પેસિવ યુથેનેશિયાની મંજૂરી આપી છે. છેલ્લા 13 વર્ષથી વેજિટેટિવ સ્ટેટ એટલે કે સ્થાયી કોમામાં જીવી રહેલા હરીશ માટે હવે આ પીડાભર્યા જીવનમાંથી મુક્તિનો માર્ગ મોકળો થયો છે. જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે.વી. વિશ્વનાથનની બેન્ચે આ ઐતિહાસિક ફેંસલો સંભળાવતા સમગ્ર દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. આ માત્ર એક કાયદાકીય આદેશ નથી, પરંતુ એક એવા પરિવારની વેદનાનો અંત છે જેણે એક દાયકા કરતા વધુ સમય સુધી પોતાના વહાલા પુત્રને માત્ર એક દેહ તરીકે જીવતો જોયો છે.
શું હતો મામલો?
આ કરુણ કથાની શરૂઆત ઓગસ્ટ 2013માં થઈ હતી જ્યારે ચંદીગઢમાં એક ફ્લેટના ચોથા માળેથી અકસ્માતે પડવાને કારણે હરીશ રાણાના માથામાં ગંભીર ઈજા થઈ હતી. આ અકસ્માતે એક હસતા-રમતા યુવકનું જીવન હંમેશા માટે અંધકારમાં ધકેલી દીધું. ત્યારથી હરીશ હોસ્પિટલના બિછાને છે અને તબીબી ભાષામાં તેની સ્થિતિને ‘પરમેનન્ટ વેજિટેટિવ સ્ટેટ’ કહેવામાં આવે છે. આ એવી અવસ્થા છે જેમાં શરીરના અંગો કદાચ કામ કરતા હોય અને શ્વાસ ચાલતા હોય, પરંતુ મગજ સંપૂર્ણપણે પ્રતિભાવ આપવાનું બંધ કરી દે છે. હરીશને ન તો કોઈ ભાન હતું, ન તો તે પોતાની પીડા વ્યક્ત કરી શકતો હતો. તેને માત્ર ટ્યુબ દ્વારા આપવામાં આવતા પ્રવાહી ખોરાક અને પાણી પર જ જીવિત રાખવામાં આવ્યો હતો, જે વિજ્ઞાનની મદદથી ખેંચાયેલું એક કૃત્રિમ જીવન હતું.
આ પણ વાંચો: મંદિર સામેની ખાલી જમીન પર નમાજ પઢતા વૃદ્ધને બ્રાહ્મણ શખ્સે ફટકાર્યા
પરિવારનો સંઘર્ષ અને કાયદાકીય લડાઈ
હરીશના માતા-પિતા અને ભાઈ-બહેને આ 13 વર્ષોમાં જે માનસિક અને આર્થિક સંઘર્ષ સહન કર્યો છે તેની કલ્પના કરવી પણ અશક્ય છે. મધ્યમવર્ગીય પરિવારે પોતાની તમામ શક્તિ અને જીવનભરની કમાણી હરીશની સારવારમાં લગાવી દીધી હતી. તેમણે ક્યારેય હિંમત હારી નહોતી અને દિવસ-રાત તેની સેવામાં પસાર કર્યા હતા. પરંતુ જ્યારે વર્ષોના પ્રયત્નો અને અનેક તબીબી પરીક્ષણો બાદ ડોક્ટરોએ સ્પષ્ટ કરી દીધું કે હવે વિજ્ઞાન પાસે કોઈ ચમત્કાર બાકી નથી અને હરીશ ક્યારેય ભાનમાં આવશે નહીં, ત્યારે પરિવારે ભારે હૈયે એક અત્યંત કઠોર નિર્ણય લેવો પડ્યો. તેઓ પોતાના પુત્રને પથારીવશ હાલતમાં માત્ર એક શ્વાસ લેતા શરીર તરીકે તડપતો જોઈ શકતા નહોતા અને આ જ પ્રેમની પરાકાષ્ઠા હતી કે તેમણે તેને મુક્તિ આપવાનું નક્કી કર્યું.
કાયદાકીય લડાઈ પણ ભારે પડકારજનક રહી
આ કાયદાકીય લડાઈ પણ ખૂબ જ પડકારજનક રહી હતી. પરિવારે સૌપ્રથમ દિલ્હી હાઈકોર્ટના દ્વાર ખટખટાવ્યા હતા, પરંતુ હાઈકોર્ટે ટેકનિકલ કારણો આગળ ધરીને તેમની અરજી ફગાવી દીધી હતી. હાઈકોર્ટનું તારણ એવું હતું કે હરીશ વેન્ટિલેટર જેવા લાઈફ સપોર્ટ પર નથી અને તે પોતાની મેળે શ્વાસ લઈ રહ્યો છે, તેથી તેને પેસિવ યુથેનેશિયાની મંજૂરી આપી શકાય નહીં. આ આઘાત છતાં પરિવારે હાર માની નહીં અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી. તેમણે 2018ના સુપ્રીમ કોર્ટના એ ઐતિહાસિક ચુકાદાનો મજબૂત આધાર લીધો જેમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્વીકાર્યું હતું કે ‘સન્માન સાથે મરવું’ એ બંધારણ હેઠળના જીવનના અધિકારનો જ એક ભાગ છે.
આ પણ વાંચો: દલિત વિદ્યાર્થીએ કબડ્ડીમાં સવર્ણોને હરાવતા આંગળીઓ કાપી નાખી
સુપ્રીમ કોર્ટે માનવીય અભિગમ સાથે સંવેદનશીલ નિર્ણય લીધો
સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે આ કેસમાં કાયદાના શુષ્ક પાનાઓ જોવાને બદલે અત્યંત માનવીય અને સંવેદનશીલ અભિગમ અપનાવ્યો. અદાલતે સ્પષ્ટપણે સ્વીકાર્યું કે જો કોઈ વ્યક્તિ માત્ર મશીન કે ટ્યુબના આધારે જ પરાણે જીવતી હોય અને તેના સાજા થવાની સંભાવના શૂન્ય હોય, તો તેને આ રીતે જીવિત રાખવી એ તેની માનવીય ગરિમાનું હનન છે. કોર્ટે આદેશ આપ્યો કે હરીશને આપવામાં આવતી ‘ક્લિનિકલી આસિસ્ટેડ ન્યુટ્રિશન એન્ડ હાઈડ્રેશન’ એટલે કે ટ્યુબ દ્વારા અપાતો ખોરાક અને પાણી બંધ કરી દેવામાં આવે. સામાન્ય રીતે પેસિવ યુથેનેશિયાના કિસ્સામાં 30 દિવસના પુનઃવિચારનો સમય અનિવાર્ય હોય છે, પરંતુ આ કેસમાં ડોક્ટરો, નિષ્ણાતો અને પરિવારના એકમતને જોતા કોર્ટે આ નિયમમાં છૂટછાટ આપી છે.
Right to a dignified death!
Supreme Court of India has permitted passive euthanasia for 32 yr old Harish Rana of Ghaziabad, marking the first judicial implementation of the 2018 Common Cause judgment that recognized the right to a dignified death
Bench comprising… pic.twitter.com/fYDR33bJfB
— Nabila Jamal (@nabilajamal_) March 11, 2026
જસ્ટિસ પારડીવાલાનું ભાવુક નિવેદન
હરીશને હવે દિલ્હીની AIIMS હોસ્પિટલના પેલિએટિવ કેર વિભાગમાં ખસેડવામાં આવશે, જ્યાં નિષ્ણાત ડોક્ટરોની ટીમ તેને કોઈપણ પીડા વગર સન્માનજનક વિદાય આપવા માટેનો પ્લાન તૈયાર કરશે. ચુકાદો આપતી વખતે જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા ખૂબ જ ભાવુક જણાયા હતા. તેમણે પરિવારને આશ્વાસન આપતા કહ્યું કે આ નિર્ણય પ્રેમ અને વિજ્ઞાનનો એક વિલક્ષણ સંગમ છે. તેમણે એમ પણ ઉમેર્યું કે માતા-પિતા પોતાના પુત્રને ત્યજી નથી રહ્યા, પરંતુ તેને સન્માન સાથે જવાની મંજૂરી આપીને સૌથી મોટું દયાનું કાર્ય કરી રહ્યા છે. જસ્ટિસ પારડીવાલાએ હેનરી વોર્ડ બીચર અને શેક્સપિયરના અવતરણો ટાંકીને જીવન અને મૃત્યુ વચ્ચેની ગંભીરતા સમજાવી હતી.
આ પણ વાંચો: એક એવું ગામ, જ્યાં 40 વર્ષથી 360 દલિત પરિવારો અંધારામાં જીવે છે
શા માટે આ ચૂકાદો ઐતિહાસિક છે?
આ ચુકાદો અનેક રીતે ક્રાંતિકારી સાબિત થશે કારણ કે કોર્ટે પ્રથમવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે નળી વાટે અપાતો ખોરાક એ કુદરતી પ્રક્રિયા નથી પણ એક મેડિકલ ટ્રીટમેન્ટ છે. જો કોઈ દર્દી સાજો થઈ શકે તેમ ન હોય, તો આ સારવાર રોકવી એ પેસિવ યુથેનેશિયા જ ગણાય. આ સાથે જ કોર્ટે હાઈકોર્ટની એ ભૂલ પણ સુધારી કે માત્ર વેન્ટિલેટર પર હોય તેવા દર્દીઓને જ આ હક મળે છે; હવે વેજિટેટિવ સ્ટેટમાં રહેલા દર્દીઓ માટે પણ ન્યાયના દ્વાર ખુલ્યા છે. જસ્ટિસ વિશ્વનાથને નોંધ્યું કે ડોક્ટરની ફરજ જીવ બચાવવાની છે, પણ જ્યારે ઈલાજ માત્ર શરીરને કૃત્રિમ રીતે જીવંત રાખતો હોય ત્યારે કુદરતને પોતાનું કામ કરવા દેવું એ જ સાચી કરુણા છે.
In a landmark ruling, the Supreme Court of India has approved passive euthanasia for 32-year-old Harish Rana from Ghaziabad. A bench comprising Justices JB Pardiwala and KV Viswanathan made the decision after two medical boards confirmed that Rana has no chance of recovery. pic.twitter.com/Ck8ELJVMaU
— Piyush Rai (@Benarasiyaa) March 11, 2026
જીવન જીવવા જેવું હોવું જોઈએ
સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને પણ ટકોર કરી છે કે ભારતમાં ‘એન્ડ-ઓફ-લાઈફ કેર’ માટે કોઈ ચોક્કસ કાયદો નથી, જેના કારણે સામાન્ય પરિવારોને વર્ષો સુધી અદાલતોમાં ભટકવું પડે છે. સરકારે વહેલી તકે આ અંગે કાયદો બનાવવો જોઈએ જેથી સ્પષ્ટતા આવે. હરીશના પિતાએ ભીની આંખે જણાવ્યું કે 13 વર્ષ સુધી તેમણે એક નિષ્પ્રાણ દેહ સાથે વાતો કરી છે અને હવે જ્યારે તેને શાંતિ મળશે ત્યારે જ પરિવારને પણ હળવાશ થશે. આ કેસ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે જીવન એ માત્ર શ્વાસ લેવાનું નામ નથી, પણ ગરિમા સાથે જીવવાનું નામ છે. હરીશ રાણાનો આ કિસ્સો દેશના હજારો પરિવારો માટે એક નવી આશા લઈને આવ્યો છે. જ્યારે વિજ્ઞાન લાચાર બની જાય છે, ત્યારે કાયદાએ માનવતાનો હાથ પકડીને સન્માનજનક પૂર્ણવિરામ મૂકવું જ પડે છે.
આ પણ વાંચો: ઈચ્છામૃત્યુના નિર્ણયનો અધિકાર કોને હોવો જોઈએ?
