સંસદ તરફ ઈશારો કરતી ડો.આંબેડકરની આંગળી શું કહે છે?

ડો.આંબેડકરને આપણે તસવીરો અને પ્રતિમાઓમાં વાદળી સૂટમાં પોતાની આંગળી ઉપરની તરફ દર્શાવતા જોયા છે. બાબાસાહેબના વાદળી શૂટને કારણે આજે વાદળી રંગ બહુજનોના સંઘર્ષનું પ્રતીક બની ગયો છે, પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે બાબાસાહેબના હાથ ઉઠાવીને આંગળીનો ઈશારો કેમ કરતા હતા? આ ઈશારો કઈ વાતનું પ્રતીક છે? અને બાબા સાહેબે આવું કેમ કર્યું? આ લેખમાં આપણે આ તમામ સવાલોના જવાબ જાણીશું.

સંસદ તરફનો અંગુલીનિર્દેશ – એક રાષ્ટ્રવ્યાપી દ્રષ્ટિકોણ

ભારતના ખૂણે ખૂણે જોવા મળતી ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકરની પ્રતિમાઓ માત્ર સ્મૃતિચિહ્ન નથી, પરંતુ તે એક વિચારધારા છે. એક હાથમાં બંધારણ અને બીજા હાથની આંગળી આકાશ કે ક્ષિતિજને બદલે ‘સંસદ ભવન’ તરફ ચીંધેલી જોવા મળે છે. આ એક અત્યંત પ્રભાવશાળી મુદ્રા છે. ઘણા લોકો તેને માત્ર એક દિશા સૂચક માને છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ અંગુલીનિર્દેશમાં ભારતના સામાજિક, રાજકીય અને કાયદાકીય પરિવર્તનનો આખો ઇતિહાસ અને ભવિષ્ય છુપાયેલું છે.

આ પણ વાંચો: એ પુસ્તક જે વાંચીને Dr. Ambedkar ચોધાર આંસુએ રડ્યા હતા

સત્તાના કેન્દ્રની ઓળખ

બાબાસાહેબ જાણતા હતા કે સદીઓથી ભારતનો એક મોટો વર્ગ સત્તા અને અધિકારોથી વંચિત રહ્યો છે. પ્રાચીન સમયમાં સત્તા રાજાઓના હાથમાં કે ધાર્મિક ગ્રંથોના આધારે ચાલતી હતી. બાબાસાહેબે આ આંગળી ચીંધીને સ્પષ્ટ કર્યું કે હવે સત્તાનું કેન્દ્ર કોઈ મહેલ કે મંદિર નથી, પરંતુ ‘સંસદ’ છે. તેમણે સંદેશ આપ્યો કે જો તમારે તમારા ભાગ્યનો ફેંસલો કરવો હોય, તો તમારે તે જગ્યાએ પહોંચવું પડશે જ્યાં કાયદા બને છે.

રસ્તાની લડતથી સંસદની લડત તરફ

આ અંગુલીનિર્દેશનો એક અર્થ એ પણ છે કે પરિવર્તન માટે હિંસા કે અરાજકતાનો માર્ગ છોડીને ‘બંધારણીય માર્ગ’ અપનાવવો. 1949માં બંધારણ સભાના છેલ્લા ભાષણમાં તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે, “જ્યાં સુધી આપણી પાસે બંધારણીય માર્ગો નહોતા, ત્યાં સુધી અસહકાર કે સત્યાગ્રહ યોગ્ય હતા, પરંતુ હવે જ્યારે બંધારણ છે, ત્યારે આ પદ્ધતિઓ ‘અરાજકતાનું વ્યાકરણ’ (Grammar of Anarchy) છે.” તેમની આંગળી આપણને યાદ અપાવે છે કે કોઈપણ અન્યાયનો વિરોધ સંસદીય પદ્ધતિ અને કાયદાના દાયરામાં રહીને કરવો જોઈએ.

આ પણ વાંચો: Dr.Ambedkar શા માટે RSS પર પ્રતિબંધની તરફેણમાં હતા?

‘શાસિત’ મટીને ‘શાસક’ બનો

દલિતો, આદિવાસીઓ, સ્ત્રીઓ અને પછાત વર્ગો માટે આ મુદ્રા એક હાકલ છે. બાબાસાહેબ કહેતા હતા કે “તમે તમારા દરવાજા પર ‘અમે શાસક પ્રજા છીએ’ તેવું લખો.” સંસદ તરફની આંગળી એ વાતનું પ્રતીક છે કે લોકશાહીમાં સૌથી છેવાડાનો માણસ પણ સંસદમાં જઈને દેશ ચલાવી શકે છે. તે પ્રેરણા આપે છે કે તમારે માત્ર બીજાએ બનાવેલા કાયદા પાળવાના નથી, પણ કાયદા બનાવનારા (Law Makers) બનવાનું છે.

સામાજિક અને આર્થિક લોકશાહીનું લક્ષ્ય

બાબાસાહેબ માનતા હતા કે રાજકીય લોકશાહી (એક માણસ, એક વોટ) ત્યાં સુધી અધૂરી છે જ્યાં સુધી સામાજિક અને આર્થિક લોકશાહી (એક માણસ, એક મૂલ્ય) સ્થપાય નહીં. સંસદ તરફની આંગળી એ આશાનું પ્રતીક છે કે દેશની સર્વોચ્ચ સંસ્થા એવી નીતિઓ ઘડશે જે જાતિવાદ, અસ્પૃશ્યતા અને આર્થિક અસમાનતાને જડમૂળથી ઉખેડી નાખશે. તે સંસદને તેની જવાબદારી પણ યાદ અપાવે છે.

શિક્ષણ અને સંગઠનની શક્તિ

“શિક્ષિત બનો, સંગઠિત બનો અને સંઘર્ષ કરો” – આ સૂત્ર બાબાસાહેબના અંગુલીનિર્દેશ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે. સંસદ સુધી પહોંચવા માટે શિક્ષણ અનિવાર્ય છે. પ્રતિમાનો એક હાથ બંધારણ (નોલેજ) પકડેલો છે અને બીજી આંગળી લક્ષ્ય (સંસદ) બતાવે છે. એટલે કે, જ્ઞાનના સહારે સંગઠિત થઈને સંસદીય લોકશાહીમાં હિસ્સેદારી મેળવવી એ જ સાચો માર્ગ છે.

આ પણ વાંચો: કલોલના રિક્ષાચાલકના ગ્રુપે અનેક યુવાનોને સરકારી નોકરી અપાવી

બંધારણીય નૈતિકતા (Constitutional Morality)

આજે જ્યારે ઘણીવાર લોકતાંત્રિક મૂલ્યો જોખમમાં જણાય છે, ત્યારે બાબાસાહેબની એ સ્થિર આંગળી આપણને ‘બંધારણીય નૈતિકતા’ તરફ પાછા વાળે છે. તે આપણને યાદ અપાવે છે કે આ દેશ કોઈ એક વ્યક્તિ કે વિચારધારાથી નહીં, પણ સંસદમાં પસાર થયેલા બંધારણથી ચાલે છે. તે ન્યાયિક પદ્ધતિ અને લોકશાહીના સ્તંભોમાં અતૂટ શ્રદ્ધા રાખવાનો આદેશ છે.

વૈશ્વિક સંદેશ

ડો. આંબેડકરની આ પ્રતિમા માત્ર ભારતના સંદર્ભમાં જ નહીં, પણ સમગ્ર વિશ્વના શોષિતો માટે એક મિસાલ છે. તે દર્શાવે છે કે કલમ અને કાયદાની શક્તિ તલવાર કરતાં વધુ હોય છે. એક વ્યક્તિ જે અસ્પૃશ્ય ગણાતી હતી, તેણે પોતાની વિદ્વતાથી એવું માળખું તૈયાર કર્યું કે આજે તેની આંગળી આખા રાષ્ટ્રને દિશા બતાવી રહી છે.

બાબાસાહેબે આપેલો રોડમેપ

નિષ્કર્ષ રૂપે કહી શકાય કે બાબાસાહેબની આ મુદ્રા કોઈ જાદુઈ લાકડી નથી, પરંતુ એક રોડમેપ છે. તે ભારતના કરોડો નાગરિકોને કહે છે: “ગભરાશો નહીં, તમારા હક માટે સંસદના દરવાજા ખુલ્લા છે. લોકશાહીના આ મંદિરની ગરિમા જાળવો અને તેમાં તમારો હક મેળવવા માટે કાબિલ બનો.” જ્યાં સુધી આ આંગળી સંસદ તરફ છે, ત્યાં સુધી ભારતીય લોકશાહીમાં સામાન્ય માણસની આશા જીવંત છે. જો આપણે ખરેખર બાબાસાહેબને માનતા હોઈએ, તો આપણે સંસદની પવિત્રતા જાળવવી જોઈએ અને બંધારણીય મૂલ્યોને આચરણમાં ઉતારવા જોઈએ.

આ પણ વાંચો: ઓડિશામાં કોર્ટે દલિતો-આદિવાસીઓને પોલીસ સ્ટેશન સાફ કરવાની સજા કરી!