વડનગર: ગુજરાતની ઐતિહાસિક નગરી વડનગરમાં આજથી એટલે કે 19 અને 20 નવેમ્બર 2026ના રોજ બે દિવસીય તાના-રીરી મહોત્સવ યોજાઈ રહ્યો છે. દેશભરના જાણીતા શાસ્ત્રીય સંગીતકારો અને લોકકલાકારો અહીં પોતાની સુરાવલીઓ રેલાવશે. તાના-રીરી એવોર્ડ પણ એનાયત થશે. દર વર્ષે આ મહોત્સવમાં તાના અને રીરીની સંગીતસાધના, તાનસેન અને દીપક રાગની કથા તથા બંને બહેનોએ મલ્હાર ગાઈને તાનસેનને બચાવ્યાની લોકવાયકા યાદ કરવામાં આવે છે.
પરંતુ આ કથાને માત્ર શ્રદ્ધા કે ચમત્કારના દૃષ્ટિકોણથી જોવાને બદલે વિજ્ઞાન, સંગીતશાસ્ત્ર અને ઇતિહાસની કસોટીએ તપાસીએ તો અનેક સવાલો ઊભા થાય છે. શું ખરેખર દીપક રાગ ગાવાથી શરીરમાં આગ લાગી શકે? શું મલ્હાર ગાવાથી વરસાદ વરસી શકે? અને શું તાનસેન ખરેખર વડનગર આવીને તાના-રીરીને મળ્યા હતા?

દીપક રાગથી આગ અને મલ્હાર રાગથી વરસાદ પડે?
લોકવાયકા પ્રમાણે મુઘલ બાદશાહ અકબરના દરબારી સંગીતકાર તાનસેને દીપક રાગ ગાયો હતો. તેના કારણે તેમના શરીરમાં અસહ્ય ગરમી પેદા થઈ અને દીવા પ્રગટી ઊઠ્યા હતા. તાનસેનને બચાવવા માટે વડનગરની તાના અને રીરીએ મલ્હાર રાગ ગાયો, જેના કારણે વરસાદ વરસ્યો અને તાનસેનનો દાહ શાંત થયો હતો.
આ પણ વાંચો: એટ્રોસિટીનો મજબૂત કાયદો છતાં ન્યાય કેમ નથી મળતો?
પરંતુ વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ આ દાવાઓને સમર્થન આપતા કોઈ પુરાવા નથી. સંગીત ધ્વનિ તરંગોનું સ્વરૂપ છે. ગાયકના અવાજથી હવામાં કંપન પેદા થાય છે, પરંતુ સામાન્ય ગાયનથી દીવા પ્રગટાવવા કે વાતાવરણમાં વરસાદ પેદા થાય તેવી કોઈ વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા સાબિત થઈ નથી.
સંગીત માનવ મન અને શરીર પર અસર કરે છે તે ચોક્કસ છે. અલગ-અલગ રાગો સાંભળવાથી શાંતિ, આનંદ, કરુણા, ઉત્સાહ કે ગંભીરતાનો અનુભવ થઈ શકે છે. દીપક રાગની ઉગ્રતા અને મલ્હાર સાથે જોડાયેલી ચોમાસાની કલ્પનાને કારણે આ કથા કાવ્યાત્મક રીતે વધુ પ્રભાવશાળી બની હોઈ શકે છે. એટલે રાગોની ભાવનાત્મક અસરને કુદરતી ચમત્કાર સમજી લેવું યોગ્ય નથી.

તાનસેન અને તાના-રીરીની મુલાકાતનો ઐતિહાસિક પુરાવો ક્યાં છે?
તાનસેન અકબરના દરબારના જાણીતા સંગીતકાર હતા અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના ઇતિહાસમાં તેમનું મહત્વનું સ્થાન છે. જોકે, તેમના જીવન સાથે અનેક લોકકથાઓ જોડાયેલી છે. તાનસેનના જીવન અંગેની માહિતીમાં પણ ઐતિહાસિક તથ્યો અને દંતકથાઓ ભળેલી હોવાનું સંશોધકો નોંધે છે.
આ પણ વાંચો: ‘ભણીને તારે આંબેડકર બનવું છે?’ કહી દલિત વિદ્યાર્થી પર હુમલો
અકબરના દરબારના ઇતિહાસકાર અબુલ ફઝલના ‘આઈને અકબરી’ અને ‘અકબરનામા’ જેવા ગ્રંથો તાનસેનના દરબારી સ્થાન અને સંગીત પ્રતિભા અંગે માહિતી આપે છે. પરંતુ તાનસેને દીપક રાગ ગાયો, તેમનું શરીર દાઝ્યું અને ત્યારબાદ તેઓ તાના-રીરી પાસે સારવાર માટે વડનગર આવ્યા હોવાની ઘટનાને સમર્થન આપતો સમકાલીન દસ્તાવેજી પુરાવો સ્થાપિત થતો નથી. આથી તાનસેન અને તાના-રીરીની મુલાકાતને નિર્વિવાદ ઐતિહાસિક ઘટના તરીકે રજૂ કરવાને બદલે લોકપરંપરામાં પ્રચલિત કથા તરીકે જોવી વધુ યોગ્ય છે.
શું બ્રાહ્મણોએ પોતાની શ્રેષ્ઠતા બતાવવા આ કથા ઘડી?
તાના-રીરી નાગર બ્રાહ્મણ પરિવારની બહેનો હોવાની માન્યતા પ્રચલિત છે. કેટલીક લોકકથાઓ તેમને નરસિંહ મહેતાની દોહિત્રી શર્મિષ્ઠાની પુત્રીઓ તરીકે પણ ઓળખાવે છે. પરંતુ આ વંશાવળી અને તેમની સાથે જોડાયેલી તમામ ઘટનાઓને સાબિત કરતા પૂરતા ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ નથી.
અહીં એક મહત્વનો સવાલ ઊભો થાય છે: શું આ આખી કથા કોઈ એક જ્ઞાતિએ પોતાની શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરવા માટે ઊભી કરી હતી? હાલ ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે આવો સીધો આરોપ સાબિત કરી શકાય તેમ નથી. કથા ક્યારે, કોણે અને કયા હેતુથી ઘડી તેનો નક્કર પુરાવો પણ સામે નથી. મધ્યકાલીન સમયમાં ભાટ-ચારણો, સ્થાનિક ગાયક પરંપરાઓ, ધાર્મિક સંસ્થાઓ અને વિવિધ સમાજો દ્વારા લોકકથાઓનું જતન અને વિસ્તરણ થતું હતું. તેથી કોઈ ચોક્કસ જ્ઞાતિને આ કથાના સર્જન માટે જવાબદાર ઠેરવવું પણ પુરાવા વિના યોગ્ય નહીં ગણાય.
આ પણ વાંચો: ‘તમે દલિત છો, અહીં તમારા લોકોને દાટવાની જગ્યા નથી..’
પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે લોકકથાને ઇતિહાસ તરીકે રજૂ કરતી વખતે તેના સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક સંદર્ભોની તપાસ થવી જોઈએ. કોઈ સમાજની સાંસ્કૃતિક ઓળખને ગૌરવ આપવું અને ઐતિહાસિક તથ્યોને ચકાસ્યા વિના ચમત્કારિક દાવા કરવો એ બે અલગ બાબતો છે.
તાના-રીરીની કથામાં સ્ત્રીગૌરવ અને સ્થાનિક અસ્મિતાનો સંદેશ
લોકવાયકા અનુસાર, અકબરે તાના-રીરીને પોતાના દરબારમાં ગાવા માટે બોલાવ્યાં હતાં. પરંતુ સામાજિક મર્યાદા અને પોતાના સ્વાભિમાનને કારણે બંને બહેનોએ દરબારમાં જવાને બદલે આત્મબલિદાન પસંદ કર્યું હતું. આ ઘટનાના ઐતિહાસિક પુરાવા અંગે પણ સાવચેતી જરૂરી છે. તેમ છતાં લોકસ્મૃતિમાં આ કથા સ્ત્રીગૌરવ, કલા પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને સત્તા સામેના પ્રતિકારના પ્રતીક તરીકે જીવંત રહી છે. આ કથાને માત્ર જ્ઞાતિગૌરવ કે ચમત્કાર સુધી સીમિત રાખવાને બદલે તેમાં રહેલા સ્ત્રીના સ્વાભિમાન અને કલા પ્રત્યેના સમર્પણના સંદેશને પણ સમજવો જરૂરી છે.
આ પણ વાંચો: ખેડૂતો 3 મહિના કામ કરે છે, 9 મહિના દારૂ પીવે છેઃ ભાજપ સાંસદ
આજથી વડનગરમાં સંગીતના સૂર રેલાશે
આજે 19 અને આવતીકાલે 20 નવેમ્બરે વડનગરના ઘાસકોર દરવાજા પાસે આવેલા તાના-રીરી સમાધિ સ્થળે મહોત્સવ યોજાશે. બંને દિવસ સાંજે 6:30 કલાકે કાર્યક્રમો શરૂ થશે. પ્રથમ દિવસે સૂર્યા ગાયત્રી, પદ્મશ્રી પંડિત તેજેન્દ્ર નારાયણ, કુમારેશ રાજગોપાલન અને હાર્દિક દવે પ્રસ્તુતિ આપશે. બીજા દિવસે પંડિત જયતીર્થ મેવુન્ડી, પંડિત પૂર્વાયન ચેટર્જી અને ભૌમિક શાહ સંગીતની રજૂઆત કરશે. આ વર્ષે સંગીત ક્ષેત્રે યોગદાન બદલ હેતલ મહેતા જોશી અને માલિની અવસ્થીને તાના-રીરી એવોર્ડથી સન્માનિત કરવામાં આવશે.
તાના-રીરીની કથા ચમત્કાર હતી કે લોકકલ્પના, તેમની તાનસેન સાથે ખરેખર મુલાકાત થઈ હતી કે નહીં અને આ કથાનો મૂળ ઇતિહાસ શું છે, તેવા સવાલો પર વધુ સંશોધનની જરૂર છે. પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ છે કે વડનગરની આ બે સંગીતસાધિકાઓની સ્મૃતિ આજે પણ ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક ઓળખનો ભાગ છે. મહોત્સવમાં સંગીતના સૂર ગુંજે ત્યારે લોકવાયકા સાથે ઇતિહાસ અને તર્કની ચર્ચા પણ એટલી જ જીવંત રહેવી જોઈએ.
આ પણ વાંચો: ચમાર સમાજનો 100 વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ શું કહે છે?











