ભારતને પ્રથમ દલિત વડાપ્રધાન મળતા-મળતા કેમ રહી ગયા?

પૂર્વ વડાપ્રધાન ચંદ્રશેખરનું હાલ જન્મ શતાબ્દી વર્ષ ચાલે છે. આ અવસરે, દેશને પ્રથમ દલિત વડાપ્રધાન આપવાના તેમના પ્રયાસોને યાદ કરવા પ્રાસંગિક છે. જનતા પાર્ટીના તે યુગમાં બાબુ જગજીવન રામ 3 વાર વડાપ્રધાન પદની અત્યંત નજીક પહોંચ્યા, પરંતુ રાજકીય સમીકરણો, આંતરિક જૂથબંધી અને રાષ્ટ્રપતિના ઉતાવળે લીધેલા નિર્ણયને કારણે તેઓ ચૂકી ગયા. આ તમામ મહત્વપૂર્ણ તકો પર, ચંદ્રશેખરજીએ જનતા પાર્ટીના અધ્યક્ષ તરીકે જગજીવન બાબુને વડાપ્રધાન બનાવવા માટે અત્યંત સક્રિય અને મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

ચંદ્રશેખરજીનો આ પ્રયાસ કોઈ જ્ઞાતિવાદી રાજકારણનો હિસ્સો નહોતો, પરંતુ તે તેમના ઊંડા સમાજવાદી મૂલ્યો અને શોષિત-વંચિત સમાજને તેમના હક અને અધિકાર અપાવવાના સંકલ્પનું પરિણામ હતું.

ચંદ્રશેખરના અત્યંત નજીકના રહેલા લોકતંત્ર સેનાની અને ગાંધીવાદી સમાજવાદી સૂર્ય કુમાર જણાવે છે કે માર્ચ 1977 માં ઈમરજન્સી (કટોકટી) હટાવ્યા બાદ, બાબુ જગજીવન રામ કોંગ્રેસ છોડવાની દ્વિધામાં હતા. તેમને ડર હતો કે વિપક્ષના ‘બિન-કોંગ્રેસી’ નેતાઓ વચ્ચે તેમનું રાજકીય ભવિષ્ય કેવું રહેશે. આ મોડ પર, હેમવતી નંદન બહુગુણાએ વિપક્ષી એકતાના મુખ્ય કેન્દ્ર ચંદ્રશેખર સાથે સંપર્ક કર્યો.

આ પણ વાંચો: લલિતા ગૌતમ હત્યાકાંડ: કેમ રસ્તા પર ઉતર્યા દલિત સંગઠનો?

ત્યારબાદ ચંદ્રશેખર, બહુગુણા અને જગજીવન રામ વચ્ચે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગુપ્ત બેઠક થઈ. બેઠકમાં ચંદ્રશેખરે જગજીવન બાબુને આશ્વાસન આપ્યું કે લોકશાહીની પુનઃસ્થાપના અને વિપક્ષી એકજુથતા માટે તેમનો સાથ જરૂરી છે. આ આશ્વાસનથી જગજીવન રામની શંકા દૂર થઈ અને તેમણે તરત જ ‘કોંગ્રેસ ફોર ડેમોક્રેસી’ ની રચના કરી, જેણે આગળ જતાં જનતા પાર્ટી સાથે મળીને ચૂંટણી લડી.

ચૂંટણીમાં જનતા પાર્ટીને સ્પષ્ટ બહુમતી મળી. પૂર્વ વડાપ્રધાન ઈન્દ્રકુમાર ગુજરાલે પોતાની આત્મકથામાં લખ્યું છે કે ત્યારે વડાપ્રધાન પદના 4 મુખ્ય દાવેદાર હતા: મોરારજી દેસાઈ, ચૌધરી ચરણ સિંહ, જગજીવન રામ અને ચંદ્રશેખર. સ્વયં જેપી (જયપ્રકાશ નારાયણ) ની ઈચ્છા ઊર્જાવાન ચંદ્રશેખરને વડાપ્રધાન બનાવવાની હતી, પરંતુ ચંદ્રશેખરે પોતાને આ રેસથી દૂર રાખ્યા.

મોરારજી ભાઈના અડિયલ સ્વભાવના કારણે ચંદ્રશેખર તેમના નામ પર અસહમત હતા. તેમનું માનવું હતું કે વિવિધ વિચારસરણીવાળી આ નવી વ્યવસ્થાને સ્થિરતા આપવા માટે એક વરિષ્ઠ, વહીવટી રીતે સક્ષમ અને કુશળ ‘સંયોજક’ ની જરૂર છે જે સૌને સાથે લઈને ચાલી શકે. ચંદ્રશેખરનો મત હતો કે બાબુ જગજીવન રામ વડાપ્રધાન બનવા જોઈએ. આવામાં બાબુ જગજીવન રામના નામ પર સંમતિ બનતી દેખાઈ રહી હતી.

આ પણ વાંચો: RSS સંગઠન નથી તો શું છે, તે રજિસ્ટ્રેશનથી કેમ ડરે છે?

પરંતુ અહીં જનતા પાર્ટીની આંતરિક જૂથબંધી અને વૈચારિક મતભેદો આડા આવ્યા. મોરારજી દેસાઈ અને ચૌધરી ચરણ સિંહના સમર્થકોનો તર્ક હતો કે કટોકટીના પ્રસ્તાવક રહેલી વ્યક્તિ આ ઐતિહાસિક જીતનું નેતૃત્વ ન કરી શકે. સાથે જ, ખેડૂતો અને પછાત જાતિઓનો મુખ્ય ચહેરો મનાતા ચૌધરી ચરણ સિંહ પણ જગજીવન બાબુનું નેતૃત્વ સ્વીકારવા તૈયાર નહોતા. આ જટિલ સમીકરણો વચ્ચે જયપ્રકાશ નારાયણ (જેપી) અને આચાર્ય કૃપલાણીએ મોરારજી દેસાઈના નામ પર મહોર લગાવી દીધી અને 24 માર્ચ 1977 ના રોજ તેમણે વડાપ્રધાન પદના શપથ લીધા.

જનતા પાર્ટીના આંતરિક કલહ અને બેવડી સભ્યપદના પ્રશ્ન પર 15 જુલાઈ 1979 ના રોજ મોરારજી ભાઈએ રાજીનામું આપી દીધું. જનતા પાર્ટીના અધ્યક્ષ ચંદ્રશેખર સામે પાર્ટી અને સરકાર બંનેને બચાવવાનો ગંભીર પ્રશ્ન ઊભો થયો. જનતા સરકારના પતન પછી મોરારજી મંત્રીમંડળના લગભગ બે ડઝન સભ્યો તત્કાલીન અધ્યક્ષ ચંદ્રશેખરને વડાપ્રધાન બનાવવાનો વિચાર કરવા લાગ્યા હતા.

ઈન્દિરા ગાંધીના એક સહયોગી ચંદ્રશેખર પાસે આવ્યા કે તમારે નેતૃત્વ સંભાળવું જોઈએ. ત્યારબાદ ઈન્દિરા ગાંધીનો ફોન ચંદ્રશેખર પાસે આવ્યો કે જો તમે વડાપ્રધાન બનો છો તો અમને આનંદ થશે, જગજીવન બાબુને અમે નથી ઈચ્છતા. આ જ પ્રસ્તાવ કમલાપતિ ત્રિપાઠી તરફથી પણ આવ્યો હતો પરંતુ અહીં જનતા પાર્ટીના અધ્યક્ષ ચંદ્રશેખરે રાજકીય પરિપક્વતા દર્શાવતા બાબુ જગજીવન રામનું નામ આગળ વધાર્યું.

ચંદ્રશેખરે જગજીવન બાબુના નેતૃત્વમાં સરકાર બનાવવા માટે બહુમતી ભેગી કરવાનું શરૂ કરી દીધું. તેમણે રાષ્ટ્રપતિ નીલમ સંજીવ રેડ્ડી સાથે મુલાકાત કરીને યાદી સોંપવા માટે સમય માગ્યો, જેના પર રાષ્ટ્રપતિએ સંમતિ આપતાં કહ્યું કે મને કોઈ ઉતાવળ નથી. પરંતુ જ્યારે બંને નેતાઓ સાંસદોની યાદી તૈયાર કરી રહ્યા હતા, ત્યારે જ રાષ્ટ્રપતિએ જનતા પાર્ટીની આખરી યાદીની રાહ જોયા વિના જ ચૌધરી ચરણ સિંહને સરકાર બનાવવા માટે આમંત્રણ આપી દીધું, જેમને કોંગ્રેસ (આઈ) નું બહારથી સમર્થન પ્રાપ્ત હતું.

આ પણ વાંચો: જીતનરામ માંઝીએ SC-ST માટે અલગ મતદાર મંડળની માંગ કરી

રાષ્ટ્રપતિના આ નિર્ણયથી નારાજ થઈને ચંદ્રશેખરે સંસદ પરિસરમાં સાંસદોને એકઠા કરીને સરઘસ કાઢ્યું. વોટ ક્લબથી રાષ્ટ્રપતિ ભવન તરફ આગળ વધ્યા. વિજય ચોક પર સભા થઈ. રાષ્ટ્રપતિના આ પગલાને અનૈતિક અને લોકશાહી મર્યાદાઓની વિરુદ્ધ ગણાવ્યું, જ્યારે કેટલાક વિશ્લેષકો તેને રાજકીય અસ્થિરતાનું પરિણામ માને છે. ચંદ્રશેખરની રણનીતિ તૈયાર હતી, જનતા પાર્ટી પાસે બહુમતી હતી પરંતુ રાષ્ટ્રપતિની ઉતાવળે જગજીવન બાબુ પાસેથી આ બીજી તક પણ છીનવી લીધી.

28 જુલાઈ 1979 ના રોજ કોંગ્રેસના સમર્થનથી ચૌધરી ચરણ સિંહ વડાપ્રધાન બન્યા, પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધી દ્વારા સમર્થન પાછું ખેંચી લેવાના કારણે તેમણે સંસદનો સામનો કર્યા વિના જ 21 ઓગસ્ટ 1979 ના રોજ રાજીનામું આપી દીધું. આ જ દિવસે ચંદ્રશેખરે તરત જ સક્રિયતા દર્શાવી અને રાષ્ટ્રપતિ નીલમ સંજીવ રેડ્ડીને મળીને જનતા પાર્ટી તરફથી વૈકલ્પિક સરકારનો દાવો રજૂ કર્યો. પછીના દિવસે 22 ઓગસ્ટના રોજ ચંદ્રશેખર અને બાબુ જગજીવન રામે રાષ્ટ્રપતિને મળીને આશ્વાસન આપ્યું કે તેઓ ગૃહમાં અથવા સહી કરેલી યાદી દ્વારા બહુમતી સાબિત કરી દેશે. રાષ્ટ્રપતિ રેડ્ડીએ પણ તેમને આશ્વાસન આપ્યું કે તેઓ કોઈ ઉતાવળ નહીં કરે.

આના તુરંત પછી જ્યારે જગજીવન રામ અને ચંદ્રશેખર સંસદ ભવનમાં સાંસદોની યાદી તૈયાર કરવામાં વ્યસ્ત હતા, ત્યારે જ બપોરે અચાનક સમાચાર આવ્યા કે રાષ્ટ્રપતિએ ચરણ સિંહ મંત્રીમંડળની ભલામણ પર લોકસભા ભંગ કરીને મધ્યસ્થ ચૂંટણીની જાહેરાત કરી દીધી છે. આ અચાનક લેવાયેલા નિર્ણયના કારણે બહુમતીનો દાવો જેમનો તેમ રહી ગયો અને જગજીવન બાબુ વડાપ્રધાન બનવાથી ફરીથી ચૂકી ગયા.

આ પણ વાંચો: રાજકોટના ડિમોલિશનમાં પોલીસ-RMC ₹27.20 લાખનો ચા-નાસ્તો કરી ગયા!

આ આકસ્મિક નિર્ણયથી ક્ષુબ્ધ થઈને સંસદ ભંગ થયાના બરાબર 2 દિવસ પછી, 24 ઓગસ્ટ 1979 ના રોજ દિલ્હીના ઐતિહાસિક રામલીલા મેદાનમાં એક વિશાળ રેલી યોજાઈ. આ રેલીમાં ચંદ્રશેખર, અટલ બિહારી વાજપેયી અને જગજીવન બાબુએ રાષ્ટ્રપતિના આ પગલાને સંસદીય મર્યાદાઓની વિપરીત ગણાવતા સખત ટીકા કરી અને ચૂંટણી પછી પૂર્ણ બહુમતી આવ્યા પર રાષ્ટ્રપતિ વિરુદ્ધ મહાભિયોગની પ્રક્રિયા શરૂ કરવાનો સંકલ્પ લીધો.

ત્યારબાદ 1980 ની ચૂંટણીમાં ચંદ્રશેખરે જનતા પાર્ટીના અધ્યક્ષ તરીકે બાબુ જગજીવન રામને જ વડાપ્રધાન પદના સત્તાવાર ઉમેદવાર જાહેર કરીને ચૂંટણી લડી. સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસમાં આ પહેલીવાર હતું જ્યારે કોઈ મુખ્ય પક્ષે એક દલિત ચહેરાને દેશની સામે વડાપ્રધાન તરીકે રજૂ કર્યા હતા. જોકે, તે ચૂંટણીમાં દેશનો રાજકીય માહોલ બદલાઈ ચૂક્યો હતો અને કોંગ્રેસની સત્તામાં વાપસી થઈ.

ચંદ્રશેખરની જન્મ શતાબ્દી પર એ સ્પષ્ટ થાય છે કે સંસદીય રાજકારણના સમીકરણો અને જનતા પાર્ટીની આંતરિક કલહ વચ્ચે પણ ચંદ્રશેખરે સત્તાના પદથી ઉપર ઊઠીને બાબુ જગજીવન રામને આગળ કર્યા. તેમનું આ આચરણ એ સાબિત કરે છે કે વંચિત સમાજને તેનો હક અપાવવો તેમના માટે માત્ર એક રાજકીય દાવપેચ નહોતો, પરંતુ તેમનો સમાજવાદી સંકલ્પ હતો.

આ ઘટનાઓથી એટલું સ્પષ્ટ થાય છે કે ચંદ્રશેખરે વિવિધ પ્રસંગોએ જગજીવન રામના નેતૃત્વનું સમર્થન કર્યું. જોકે આ પ્રશ્ન ઈતિહાસકારો વચ્ચે ચર્ચાનો વિષય બનેલો છે કે આની પાછળ તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સામાજિક પ્રતિનિધિત્વ હતો, વરિષ્ઠતાનું સન્માન હતું, કે પછી તે સમયની રાજકીય પરિસ્થિતિઓમાં સૌથી મજબૂત નેતૃત્વની શોધ.

આ પણ વાંચો: એ પુસ્તક જે વાંચીને Dr. Ambedkar ચોધાર આંસુએ રડ્યા હતા