આજે. ડૉ.આંબેડકરના પિતા સૂબેદાર રામજી માલોજી સકપાલનો પરિનિર્વાણ દિવસ છે. 2 ફેબ્રુઆરી 1913ના રોજ તેમનું નિધન થયું હતું. 14 નવેમ્બર 1938ના રોજ જન્મેલા સૂબેદાર રામજી માલોજી સકપાલ કબીરપંથી હતા. એ જમાનામાં તેઓ શિક્ષક હતા અને અંગ્રેજીનું મહત્વ સમજતા હોવાથી તેમણે ડૉ.આંબેડકરને કપરી પરિસ્થિતિ વચ્ચે પણ ભણાવ્યા હતા.
ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરના વ્યક્તિત્વ અને વિદ્વતા વિશે વિશ્વ જાણે છે, પરંતુ તેમના જીવનના શિલ્પી એવા પિતા રામજી માલોજી સકપાલ વિશેના પાસાઓ ઇતિહાસના પાનાઓમાં દબાયેલા રહ્યા છે. રામજી સકપાલ માત્ર એક લશ્કરી સુબેદાર નહોતા, પરંતુ તેઓ એક પ્રખર જ્ઞાની, કબીરપંથી અને સામાજિક મૂલ્યો પ્રત્યે સજાગ પિતા હતા. રત્નાગિરીના અંબાડવે ગામથી શરૂ થયેલી તેમની સફર મઉ (મધ્યપ્રદેશ) સુધી પહોંચી ત્યારે તેમની પાસે મિલકતના નામે માત્ર શિસ્ત અને શિક્ષણની અતૂટ શ્રદ્ધા હતી. અસ્પૃશ્યતાના દાયકાઓમાં જ્યારે શિક્ષણ એક સ્વપ્ન સમાન હતું, ત્યારે રામજી સકપાલે પોતાના પુત્ર ભીમરાવમાં જ્ઞાનના જે બીજ રોપ્યા, તેણે ભવિષ્યમાં ભારતના બંધારણનું સ્વરૂપ લીધું. તેઓ માનતા હતા કે શિક્ષણ જ દલિતો અને વંચિતોની મુક્તિનો માર્ગ છે. રામજીભાઈના જીવનના અજાણ્યા પાસાઓ આપણને સમજાવે છે કે એક સામાન્ય પિતા કેવી રીતે પોતાના દૃઢ નિશ્ચય દ્વારા વિશ્વવિભૂતિનું નિર્માણ કરી શકે છે.
શિસ્ત અને લશ્કરી સંસ્કારોનું સિંચન
રામજી માલોજી સકપાલ બ્રિટિશ આર્મીમાં સુબેદારના હોદ્દા પર હતા. તેમની કારકિર્દી લશ્કરી છાવણીઓમાં વીતી હોવાથી, તેમના જીવનમાં શિસ્તનો પ્રભાવ અત્યંત ઊંડો હતો. તેઓ સમયપાલનના પાકા આગ્રહી હતા. ભીમરાવ જ્યારે નાના હતા, ત્યારે રામજીભાઈએ તેમને સવારે વહેલા ઉઠવાની અને નિયમિત અભ્યાસ કરવાની ટેવ પાડી હતી. આ લશ્કરી શિસ્ત જ હતી જેણે બાબાસાહેબને વિદેશની યુનિવર્સિટીઓમાં કલાકો સુધી એકધારું વાંચન કરવાની ક્ષમતા પૂરી પાડી હતી.
આ પણ વાંચો: દેશની યુનિવર્સિટીઓમાં જાતિગત ભેદભાવની ફરિયાદો 118 ટકા વધી
ઘણીવાર લોકો ભૂલી જાય છે કે રામજીભાઈ પોતે લશ્કરી શાળામાં મુખ્ય શિક્ષક (Headmaster) તરીકે સેવા આપી ચૂક્યા હતા. તેઓ અંગ્રેજી અને ગણિતમાં પ્રવીણ હતા. ભીમરાવના પ્રારંભિક શિક્ષણમાં જ્યારે પણ મુશ્કેલી આવતી, ત્યારે રામજીભાઈ પોતે શિક્ષકની ભૂમિકા ભજવતા. તેમણે માત્ર આદેશો આપવાને બદલે પુત્રની બૌદ્ધિક ક્ષમતાને પારખીને તેને યોગ્ય દિશા આપી હતી.
અધ્યાત્મ અને કબીર પંથની અસર
રામજી સકપાલના જીવનનું સૌથી મહત્વનું પાસું તેમની આધ્યાત્મિકતા હતી. તેઓ કબીર પંથના અનુયાયી હતા. કબીરના દોહા અને તેમની સમતાવાદી વિચારધારા રામજીભાઈના રગ રગમાં વસેલી હતી. દરરોજ સાંજે તેઓ પોતાના બાળકો સાથે ભજન અને કીર્તન કરતા. આ ધાર્મિક વાતાવરણે ભીમરાવના માનસપટ પર ઊંડી અસર કરી હતી. કબીરની વિચારધારાએ જ બાબાસાહેબને શીખવ્યું કે મનુષ્ય જન્મે નહીં પણ કર્મે મહાન છે.
રામજીભાઈના આધ્યાત્મિક જ્ઞાને ભીમરાવને એવા સમયે ટકાવી રાખ્યા જ્યારે તેઓ શાળામાં અપમાનિત થતા હતા. જ્યારે પણ ભીમરાવ જાતિવાદના કારણે હતાશ થઈને ઘરે આવતા, ત્યારે રામજીભાઈ તેમને કબીર સાહેબની વાણી દ્વારા સમજાવતા કે જ્ઞાન એ જ સૌથી મોટું શસ્ત્ર છે. આ પિતા-પુત્રના સંબંધમાં માત્ર પિતૃત્વ જ નહીં, પણ એક આધ્યાત્મિક ગુરુ અને શિષ્યનો નાતો પણ જોવા મળે છે.
શિક્ષણ માટેનું બલિદાન અને સંઘર્ષ
આ પણ વાંચો: ભીમા કોરેગાંવમાં શૌર્ય દિવસે ભીમયોદ્ધાઓનું ઘોડાપૂર ઉમટ્યું
પત્ની ભીમાબાઈના અવસાન બાદ રામજીભાઈએ જે રીતે પોતાના બાળકોને ઉછેર્યા તે કાબિલે તારીફ છે. નિવૃત્તિ પછી તેમની આર્થિક સ્થિતિ અત્યંત નબળી હતી, તેમ છતાં તેમણે ભીમરાવના શિક્ષણમાં ક્યારેય આંચ આવવા દીધી નહીં. એક પ્રસંગ જાણીતો છે કે જ્યારે ભીમરાવને પુસ્તકો ખરીદવા માટે પૈસાની જરૂર હતી, ત્યારે રામજીભાઈએ પોતાની નિવૃત્તિના છેલ્લા પૈસા પણ ખર્ચી નાખ્યા હતા.
ઘણીવાર તેઓ પોતાની જરૂરિયાતો કાપીને પણ પુત્ર માટે પુસ્તકો લાવતા.
તેમણે મુંબઈના એલ્ફિન્સ્ટન રોડ પરની એક નાનકડી ચૉલમાં રહીને દિવસો વિતાવ્યા હતા. તે સમયે મુંબઈ જેવા શહેરમાં દલિત બાળક માટે શિક્ષણ મેળવવું લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું હતું. પરંતુ રામજીભાઈએ સામાજિક દબાણ સામે ઝૂકવાને બદલે સમાજ સાથે સંઘર્ષ કર્યો. તેમણે ભીમરાવને સંસ્કૃત શીખવા માટે પ્રેર્યા હતા, જોકે તે સમયે દલિતોને સંસ્કૃત શીખવાની મનાઈ હતી. રામજીભાઈની આ વિપ્લવી વિચારધારાએ જ બાબાસાહેબમાં બળવો કરવાની શક્તિ ભરી હતી.
વાંચન પ્રત્યેનો અખૂટ પ્રેમ
રામજી સકપાલ પોતે એક ઉત્સાહી વાચક હતા. તેમની પાસે પોતાનું નાનું પુસ્તકાલય હતું. તેઓ માનતા હતા કે પુસ્તક એ માનવીનો સર્વશ્રેષ્ઠ મિત્ર છે. બાબાસાહેબમાં જે વિશ્વકોષ જેવું જ્ઞાન જોવા મળે છે, તેનું મૂળ તેમના પિતાએ બાળપણમાં આપેલા પુસ્તકોના સંસ્કારમાં છે. રામજીભાઈ માત્ર પુસ્તકો લાવી આપતા એટલું જ નહીં, પણ રાત્રે જાગીને ભીમરાવ વાંચે છે કે નહીં તેનું ધ્યાન રાખતા. જ્યારે ભીમરાવ રાત્રે મોડે સુધી વાંચતા હોય, ત્યારે રામજીભાઈ પોતે જાગતા રહીને દીવો પ્રગટાવી રાખતા જેથી પુત્રને તકલીફ ન પડે.
આ પણ વાંચો: ‘RSS કાર્યકરો નાનપણથી મારો રેપ કરતા હતા, તેમનો વિશ્વાસ ન કરો!’
સામાજિક જાગૃતિ અને પિતા તરીકેની ભૂમિકા
રામજીભાઈએ ક્યારેય ભીમરાવને એવું નહોતું કહ્યું કે તેઓ લઘુતાગ્રંથિ અનુભવે. તેમણે સત્ય અને સ્વાભિમાનના પાઠ ભણાવ્યા. તેઓ જાણતા હતા કે તેમનો પુત્ર અસાધારણ છે, અને એટલે જ તેમણે તેને ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે વિદેશ મોકલવા માટે તમામ પ્રયત્નો કર્યા. મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડની શિષ્યવૃત્તિ મેળવવામાં પણ રામજીભાઈના આગ્રહ અને શિસ્તબદ્ધ ઉછેરનો મોટો ફાળો હતો.
ટૂંકમાં, રામજી માલોજી સકપાલ એક એવા પથ્થર હતા જેના પર ડૉ.આંબેડકર નામના શિલ્પનું નિર્માણ થયું. જો રામજીભાઈએ તે સમયે અંધશ્રદ્ધા અને જડતા સામે લડત ન આપી હોત, તો કદાચ આપણને ભારતીય બંધારણના ઘડવૈયા ન મળ્યા હોત. તેમનું જીવન એક પિતા તરીકેની જવાબદારી અને દૃઢ નિશ્ચયનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે.
આ પણ વાંચો: ન્યૂયોર્કે પહેલીવાર 14મી એપ્રિલને Dr.Ambedkar Day જાહેર કર્યો
