ગુજરાત અને દેશભરમાં સવર્ણો તરફથી સતત એક જૂનો અને જાણીતો આક્ષેપ થતો રહે છે કે, – “દલિતો એટ્રોસિટી એક્ટનો દુરૂપયોગ કરે છે.” આ આક્ષેપને સોશિયલ મીડિયા, કેટલાક રાજકીય મંચો અને કેટલીક ટીવી ન્યૂઝ ચેનલો, ડિજિટલ મીડિયા દ્વારા સતત ઉછાળવામાં આવે છે. જેથી દલિતોની વિરુદ્ધમાં વાતાવરણ ઉભું થાય. પરંતુ જ્યારે આપણે સત્તાવાર આંકડા, સંસદમાં રજૂ થયેલા ડેટા અને જમીનની વાસ્તવિકતાને જોઈએ છીએ, ત્યારે આ આક્ષેપો કેટલા ખોટા છે તે સ્પષ્ટ થાય છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે દલિતોને ન્યાય મળતો નથી, અને એટ્રોસિટી એક્ટ હેઠળ નોંધાતા મોટાભાગના કેસોમાં સવર્ણોના સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય દબાણને કારણે દલિતો સમાધાન કરવા મજબૂર થાય છે.
ગુજરાતના તાજેતરના આંકડા આ વાતને સ્પષ્ટ કરે છે. 2022થી 2024 વચ્ચે રાજ્યમાં એસસી અને એસટી સમાજ સામે કુલ 4,890 અત્યાચારના કેસો નોંધાયા. તેમાંથી આશરે 81 ટકા કેસ એસસી સમાજ સાથે સંબંધિત છે. 2024માં એસસી કેસોમાં સજા દર માત્ર 5.4 ટકા રહ્યો, જ્યારે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 33.9 ટકા હતી. એસટી કેસોમાં પણ સજા દર 4.5 ટકા જ રહ્યો. આનો અર્થ એ છે કે સોમાંથી માત્ર 5 કેસમાં જ આરોપીને સજા થાય છે. બાકીના કેસોમાં કાં તો નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવે છે, કાં તો કેસ પેન્ડિંગ રહે છે અથવા સમાધાન થઈ જાય છે. અમદાવાદ જિલ્લામાં જ 2024 અને 2025માં 330 કેસો નોંધાયા, જેમાં 12 હત્યા અને 48 બળાત્કારના કેસો સામેલ છે. છતાં સજા દર નીચો જ રહ્યો છે. આ આંકડા દુરૂપયોગની વાતને નહીં, પરંતુ ન્યાય વ્યવસ્થાની નિષ્ફળતાને દર્શાવે છે.
આ પણ વાંચોઃ દલિત મહિલાને મર્યા પછી પણ તેનું ‘દલિત’ હોવું નડ્યું
જો દલિતો ખરેખર એક્ટનો દુરૂપયોગ કરતા હોત, તો સજા દર ઊંચો હોવો જોઈએ. પરંતુ વાસ્તવિકતા વિપરીત છે. કેમ? કારણ કે સંસદ, કારોબારી, ન્યાયતંત્ર અને મીડિયામાં સવર્ણોનું પ્રભુત્વ છે. કાયદા બનાવનારી સંસ્થાઓમાં, પોલીસ વહીવટમાં, અદાલતોમાં અને મીડિયાના સંપાદકીય નિર્ણયોમાં આ પ્રભુત્વ સ્પષ્ટ દેખાય છે. પરિણામે, જ્યારે કોઈ દલિત વ્યક્તિ અત્યાચારની ફરિયાદ નોંધાવે છે, ત્યારે તપાસ ધીમી ચાલે છે, સાક્ષીઓ પર દબાણ આવે છે, અને કેસને નબળો પાડવાના પ્રયાસો થાય છે.
ઘણા કેસોમાં પોલીસ જાતે જ કેસને “સમાધાન” તરફ ધકેલે છે. ગામડાઓમાં અને શહેરી વિસ્તારોમાં સવર્ણોના સામાજિક અને આર્થિક પ્રભાવને કારણે દલિત પરિવારોને ધમકીઓ, બહિષ્કાર અને હિંસાનો સામનો કરવો પડે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં કેસ ચલાવવો એ જીવન-મરણનો પ્રશ્ન બની જાય છે. પરિણામે, અનેક કેસોમાં દલિતોને સમાધાન કરવા મજબૂર કરવામાં આવે છે.
આ પણ વાંચોઃ રાજકોટમાં બાબા બાગેશ્વરના કાર્યક્રમમાં અંધશ્રદ્ધાનું ઘોડાપૂર, સુઑમોટોની માંગ
આ સમાધાનને “સ્વેચ્છિક” કહેવામાં આવે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે તે દબાણ હેઠળનું સમાધાન છે. જ્યારે આરોપી પક્ષ સામાજિક રીતે શક્તિશાળી હોય, પોલીસ અને સ્થાનિક વહીવટ પર પ્રભાવ ધરાવતો હોય અને મીડિયામાં તેની વાતને વધુ મહત્વ મળતું હોય, ત્યારે નબળા પક્ષને વિકલ્પ જ નથી રહેતો. એટ્રોસિટી એક્ટ એ દલિતોને રક્ષણ આપવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે, પરંતુ તેના અમલીકરણમાં જ જ્યારે પૂર્વગ્રહ અને દબાણ હોય, ત્યારે કાયદો નિર્બળ બની જાય છે.
સવર્ણોનો આરોપ એ છે કે દલિતો નાની બાબતોમાં પણ એક્ટનો ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ આંકડા બતાવે છે કે હત્યા, બળાત્કાર, ગંભીર મારપીટ અને સામાજિક બહિષ્કાર જેવા ગંભીર કેસો પણ નોંધાય છે. જો આ બધા કેસો ખોટા હોત, તો ન્યાયતંત્રમાં સજા દર આટલો નીચો કેમ રહે? વાસ્તવિકતા એ છે કે કેસ નોંધાયા પછી પણ તપાસ અને ટ્રાયલના તબક્કે દલિતોને અનેક અવરોધોનો સામનો કરવો પડે છે. સાક્ષીઓ પલટાઈ જાય છે, પુરાવા નબળા બનાવવામાં આવે છે અને કેસ વર્ષો સુધી ખેંચાય છે. આવી પરિસ્થિતિમાં દલિતોને “સમાધાન” કરવા સિવાય અન્ય વિકલ્પ રહેતો નથી.
આ પણ વાંચોઃ ટીમલી ડાન્સનું નામ સાંભળ્યું હશે, પણ તે શું છે તે ખબર છે?
મીડિયાનો પણ આમાં મોટો રોલ છે. જ્યારે કોઈ દલિત વ્યક્તિ પર અત્યાચાર થાય છે, ત્યારે તેને “એક અલગ ઘટના” તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ સવર્ણ વ્યક્તિ પર એટ્રોસિટી એક્ટ હેઠળ કેસ થાય છે, ત્યારે તેને “દુરૂપયોગ” અને “ખોટા કેસ” તરીકે મોટા પાયે પ્રચાર કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારની પસંદગીયુક્ત રજૂઆત જાહેર અભિપ્રાયને પ્રભાવિત કરે છે અને દલિતોને વધુ અલગ પાડે છે.
હકીકત એ છે કે એટ્રોસિટી એક્ટ દુરૂપયોગનું સાધન નથી, પરંતુ તે દલિતો માટે છેલ્લું રક્ષણ છે. જ્યાં સુધી સંસદ, વહીવટ, ન્યાયતંત્ર અને મીડિયામાં સમાનતા અને પ્રતિનિધિત્વ નહીં આવે, ત્યાં સુધી નીચો સજા દર અને સમાધાનની મજબૂરી ચાલુ રહેશે. દલિતોને ન્યાય મળે તે માટે માત્ર કાયદો પૂરતો નથી, તેના અમલીકરણમાં પારદર્શિતા, નિષ્પક્ષતા અને રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ જરૂરી છે. જ્યાં સુધી આ નહીં થાય, ત્યાં સુધી “દુરૂપયોગ”નો આરોપ માત્ર એક સગવડિયો આરોપ જ રહેશે, જે વાસ્તવિકતાને ઢાંકવા માટે વપરાય છે.
આ પણ વાંચોઃ મોદી સરકારની દલિત વિરોધી નીતિ છેક UN સુધી પહોંચી
