અદાણીની મુંબઈની મહત્વાકાંક્ષી ધારાવી પુનર્વિકાસ પરિયોજના (Dharavi Redevelopment Project) હેઠળ ધારાવીના નિવાસીઓને વસાવવાની યોજના વહીવટી વિલંબ અને લાલફીતાશાહીની જાળમાં ફસાતી નજરે પડી રહી છે. રાઈટ ટુ ઈન્ફોર્મેશન (RTI) હેઠળ મેળવેલા દસ્તાવેજો અનુસાર, દેવનાર (Deonar) સ્થિત 99 વર્ષ જૂના ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડ/લેન્ડફિલના એક ભાગને સાફ કરવાનું કામ મૂળ સમયસીમાથી 6 મહિનાથી વધુ સમય વીતી ગયા પછી પણ શરૂ થઈ શક્યું નથી.
મહારાષ્ટ્ર સરકારે ઓક્ટોબર 2024 માં દેવનારમાં 124 એકર જમીન ધારાવી પુનર્વિકાસ પરિયોજના હેઠળ વિસ્થાપિત થનારા પરિવારોના પુનર્વસન આવાસ (Rehabilitation Housing) માટે ફાળવી હતી. લેન્ડફિલની સફાઈ અને બાયો-માઈનિંગ પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે કુલ 7 મંજૂરીઓની આવશ્યકતા છે, જેમાંથી 5 મંજૂરીઓ હજુ પણ પેન્ડિંગ છે.
કોન્ટ્રાક્ટર કંપની NECL (Nagarjuna Construction Company / NECL) નું કહેવું છે કે તેને મુખ્ય મંજૂરીઓ અને પ્રક્રિયાઓ વિશે ઘણી મોડી જાણ કરવામાં આવી, જેનાથી શરૂઆતી કામ રોકાઈ ગયું. બૃહન્મુંબઈ મહાનગરપાલિકા (BMC) ના અધિકારીઓ અનુસાર, જો વર્તમાન ટેન્ડર રદ્દ કરવામાં આવે છે અથવા ફરીથી ટેન્ડર મંગાવવામાં આવે છે, તો સમગ્ર પ્રક્રિયામાં વધુ વિલંબ થશે.
આ પણ વાંચો: ભારતને પ્રથમ દલિત વડાપ્રધાન મળતા-મળતા કેમ રહી ગયા?
દેવનાર મુંબઈની સૌથી જૂની અને સૌથી મોટી કચરા ડમ્પિંગ સાઈટ છે. જ્યાં સુધી 124 એકર વિસ્તારમાં ફેલાયેલા જૂના કચરાની સફાઈ અને જમીનનું સમતલીકરણ (Land Cleanup) ના થઈ જાય, ત્યાં સુધી ત્યાં બહુમાળી પુનર્વસન ઈમારતોનું નિર્માણ શરૂ કરી શકાતું નથી.
સફાઈ કાર્યમાં થઈ રહેલા આ સતત વિલંબના કારણે અદાણી ગ્રુપ (Adani Group) દ્વારા સંચાલિત ધારાવી પુનર્વિકાસ પ્રોજેક્ટ હેઠળ પુનર્વસિત થનારા હજારો પરિવારોના ભવિષ્ય પર અનિશ્ચિતતાના વાદળો ઘેરાઈ રહ્યા છે.
અદાણી ધારાવી પ્રોજેક્ટ પર વિવાદ કેમ છે
અદાણી ગ્રુપની ધારાવી પુનર્વિકાસ પરિયોજના (Dharavi Redevelopment Project) ને લઈને કેટલાક સ્તરો પર વિવાદ અને વિરોધ બનેલો છે. આની પાછળ મુખ્ય રીતે પુનર્વસન, રોજીરોટી, ટેન્ડર પ્રક્રિયા અને જમીન ફાળવણીથી જોડાયેલા મુદ્દા છે. યોજના અનુસાર માત્ર એ જ લોકો મફત ઘર મેળવવા માટે પાત્ર છે જે 1 જાન્યુઆરી 2000 કે તેથી પહેલાથી ત્યાં રહી રહ્યા છે. 2000 થી 2011 ની વચ્ચે વસેલા લોકોને ફી ચૂકવીને અથવા ભાડા પર ઘર મળશે, જ્યારે 2011 પછીના નિવાસીઓ પર બેઘર થવાનું જોખમ છે.
પાત્ર નિવાસીઓને ધારાવીમાં જ ઘર આપવાનો વાયદો છે, પરંતુ લાખો અપાત્ર પરિવારોને દેવનાર (લેન્ડફિલ સાઈટ), કંજુરમાર્ગ અથવા મુલુંડ જેવી દૂરદૂરની જમીનો પર મોકલવાની યોજના છે, જેનો સ્થાનિક લોકો વિરોધ કરી રહ્યા છે.
આ પણ વાંચો: ઉનાકાંડના દોષિતોને ગુજરાત સરકાર સજા અપાવેઃ માયાવતી
સ્થાનિક કારોબાર અને રોજીરોટી પર સંકટ
ધારાવી માત્ર એક રહેણાંક વિસ્તાર નથી, પરંતુ એક અનૌપચારિક ઔદ્યોગિક હબ (અસંગઠિત અર્થતંત્ર) છે. અહીં ચામડા ઉદ્યોગ, માટીના વાસણો (કુંભારવાડા), રિસાયક્લિંગ, કપડાં અને ખાવા-પીવાના મોટા ઘરગથ્થુ કૂટીર ઉદ્યોગો ચાલે છે. સ્થાનિક કારોબારીઓનું કહેવું છે કે તેમને બહુમાળી ઈમારતો (High-rise flats) માં શિફ્ટ કરવાથી તેમનું જમીની કામ અને મોટા સ્થાનની જરૂરિયાતવાળા ઉદ્યોગો પૂરી રીતે ઠપ થઈ જશે.
ટેન્ડર પ્રક્રિયા અને છૂટછાટો પર રાજકીય આરોપ
વિપક્ષી દળો (શિવસેના-UBT, કોંગ્રેસ) નો આરોપ છે કે 2019 માં જ્યારે ‘સીલિંક ટેક્નોલોજીસ’ એ બોલી જીતી હતી, ત્યારે તે ટેન્ડર રદ્દ કરી દેવામાં આવ્યું. પાછળથી ટેન્ડરની શરતોમાં ફેરફાર (જેમ કે રેલ્વેની જમીન ઉમેરવી) કરીને 2022 માં અદાણી ગ્રુપને ટેન્ડર આપવામાં આવ્યું. સરકારે નિયમોમાં ફેરફાર કરીને અન્ય બિલ્ડરો માટે અદાણી ગ્રુપ પાસેથી ફરજિયાતપણે TDR ખરીદવું જરૂરી કરી દીધું, જેનાથી અદાણીને મુંબઈના રિયલ એસ્ટેટ માર્કેટમાં એકાધિકાર (Monopoly) અને અયોગ્ય લાભ મળવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો.
આ પણ વાંચો: LIC એ લોકોની બચતના રૂ.48,284 કરોડ ADANI ગ્રુપમાં રોક્યા
આ પ્રોજેક્ટના નામે અદાણી ગ્રુપને મુંબઈની કેટલીક પ્રાઈમ લોકેશનો (જેમ કે દેવનાર લેન્ડફિલની 124 એકર જમીન, કુર્લા ડેરીની જમીન, સોલ્ટ પેન લેન્ડ વગેરે) માં રાહત દરે મોટી-મોટી જમીનો ફાળવવામાં આવી છે. વિપક્ષ આને “જમીન હડપવાનો” (Land Grab) પ્રયાસ ગણાવે છે.
કાર્યકર્તાઓ અને સ્થાનિક સંઘોનો આરોપ છે કે પુનર્વિકાસની યોજના બનાવતી વખતે ધારાવીમાં દાયકાઓથી રહી રહેલા લોકો સાથે સલાહ-મશવરો કરવામાં આવ્યો નથી અને તેમના પર ઉપરથી નિર્ણયો થોપવામાં આવી રહ્યા છે.
અદાણી ગ્રુપ અને ધારાવી પુનર્વિકાસ પ્રાધિકરણ (DRP) નું કહેવું છે કે આ પરિયોજના ધારાવીના લાખો લોકોના જીવનધોરણને સુધારશે, તેમને સારા ઘર, પાણી, ગેસ અને ગટર જેવી આધુનિક સુવિધાઓ આપશે અને પાત્ર તથા અપાત્ર તમામ નિવાસીઓ માટે આવાસની વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે.
આ પણ વાંચો: ADANI ફર્મ વિરુદ્ધ ચુકાદો આપનાર જજની એ જ દિવસે ટ્રાન્સફર!
