રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ ગુજરાત, મહારાષ્ટ્રના લાખો આદિવાસી સમાજ માટે સર્વોચ્ચ આસ્થાનું કેન્દ્ર અને શહાદતનું પ્રતીક ગણાતા ડુંગરપુર સ્થિત ‘માનગઢ ધામ’ (Mangarh Dham)ને રાષ્ટ્રીય મહત્વનું સ્મારક (National Monument) જાહેર કરવાનો કેન્દ્રની મોદી સરકારે સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો છે. કેન્દ્ર સરકારના આ નિર્ણય બાદ આદિવાસી સમાજમાં ભારે અસંતોષ વ્યાપી ગયો છે અને રાજકારણમાં ગરમાવો આવી ગયો છે. કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ અને પ્રવાસન મંત્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવતે સંસદમાં RLP સાંસદ હનુમાન બેનીવાલના લેખિત પ્રશ્નનો જવાબ આપતા આ નિર્ણયની જાહેરાત કરી હતી.
કેન્દ્ર સરકારની દલીલ અને નિયમોનું કારણ
કેન્દ્રીય પ્રવાસન મંત્રીના જણાવ્યા મુજબ, વર્તમાનમાં માનગઢ ધામને રાષ્ટ્રીય સ્મારક જાહેર કરવાનો કોઈ પ્રસ્તાવ પેન્ડિંગ નથી. સરકારી નિયમો અનુસાર, પ્રાચીન સ્મારક અને પુરાતત્વીય સ્થળ તથા અવશેષ અધિનિયમ, 1958 હેઠળ કોઈ સ્થળને રાષ્ટ્રીય મહત્વનું સ્મારક જાહેર કરવા માટે તેની મૂળ પુરાતત્વીય વિશેષતાઓ અને ઐતિહાસિક સ્વરૂપ સુરક્ષિત રહેવું અનિવાર્ય છે. કેન્દ્ર સરકારની દલીલ છે કે માનગઢ ધામ ખાતે મોટા પાયે આધુનિક નિર્માણ અને વિકાસ કાર્યો થઈ ચૂક્યા છે, જેના કારણે તેની મૂળ પુરાતત્વીય પ્રામાણિકતા અને અખંડિતતાને અસર પહોંચી છે. તેથી તે રાષ્ટ્રીય સ્મારક જાહેર કરવાની શરતો પર ખરું નથી ઉતરતું.
આ પણ વાંચો: ISRO માંથી 120 જેટલા વૈજ્ઞાનિકોએ કેમ રાજીનામાં આપ્યાં?
આદિવાસીઓ માટે માનગઢ ધામનું ઐતિહાસિક મહત્વ
માનગઢ ધામ માત્ર એક ધાર્મિક સ્થળ નથી, પરંતુ ભારતની આઝાદીની લડાઈનો એક સુવર્ણ અને રક્તરંજિત ઇતિહાસ છે. તેને ‘રાજસ્થાનનું જલિયાંવાલા બાગ’ પણ કહેવામાં આવે છે. 17 નવેમ્બર 1913 ના રોજ મહાન સ્વતંત્રતા સેનાની ગોવિંદ ગુરુના નેતૃત્વમાં હજારો ભીલ આદિવાસીઓ અહીં એકઠા થયા હતા. તે સમયે અંગ્રેજી સેનાએ આખા પહાડને ઘેરીને અંધાધૂંધ ગોળીબાર કર્યો હતો, જેમાં આશરે 1500 જેટલા નિર્દોષ આદિવાસીઓ શહીદ થયા હતા.
રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર જેવા ચાર રાજ્યોના આદિવાસીઓ માટે આ સ્થળ ગોવિંદ ગુરુની તપોભૂમિ અને શહીદોની પુણ્યભૂમિ છે. દર વર્ષે લાખો આદિવાસી શ્રદ્ધાળુઓ અહીં પોતાના પૂર્વજોને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા અને આસ્થા વ્યક્ત કરવા પહોંચે છે.
નેતાઓનો આક્રોશ અને રાજકીય ઘમાસાણ
કેન્દ્રના આ નિર્ણય બાદ રાજકીય નેતાઓએ ઉગ્ર પ્રતિક્રિયા આપી છે. વાંસવાડા-ડુંગરપુરના સાંસદ રાજકુમાર રોતે આ નિર્ણયને આદિવાસી સમાજની ભવ્ય શહાદત અને લાગણીઓનું અપમાન ગણાવ્યું હતું. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે ભાજપ અને કોંગ્રેસ બંને પક્ષોએ આ ઐતિહાસિક ધામને રાષ્ટ્રીય દરજ્જો અપાવવા માટે ક્યારેય ગંભીર પ્રયાસો કર્યા નથી અને માત્ર વોટબેંકની રાજનીતિ કરી છે.
આ પણ વાંચો: લલિતા ગૌતમ હત્યાકાંડ: કેમ રસ્તા પર ઉતર્યા દલિત સંગઠનો?
બીજી તરફ, રાજસ્થાનના પૂર્વ સીએમ અશોક ગેહલોતે સોશિયલ મીડિયા પર આકરા પ્રહારો કરતા લખ્યું કે, ભાજપ અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી માટે આદિવાસી અસ્મિતાનું કોઈ મૂલ્ય નથી. તેમણે યાદ અપાવ્યું કે 6 જુલાઈ 2022 ના રોજ રાષ્ટ્રીય સ્મારક પ્રાધિકરણ (NMA) ના તત્કાલિન અધ્યક્ષ તરુણ વિજયે પોતે માનગઢને રાષ્ટ્રીય સ્મારક ઘોષિત કરવાની ભલામણ કેન્દ્ર સરકારને સોંપી હતી.
ગેહલોતે કટાક્ષ કર્યો કે ભલામણ પણ પોતાના લોકોની હતી અને ફાઈલ પણ પોતાની પાસે હતી, છતાં રાજસ્થાનના જ મંત્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવતના મંત્રાલયે આ માંગ ફગાવી દીધી.
જોકે, આ મુદ્દે માનગઢ ધામના મહંત રામચંદ્ર મહારાજે અલગ અભિપ્રાય આપતાં જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય સ્મારક બનવાથી ભવિષ્યમાં ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ અને શ્રદ્ધાળુઓની અવરજવર પર વહીવટી નિયંત્રણો વધી શકે છે, જેનાથી અહીં આવતા લોકોને મુશ્કેલી પડી શકે છે.
માનગઢ ધામ 1500 આદિવાસી વીરોના બલિદાનની ગાથા છે. કેન્દ્ર સરકારના ટેકનિકલ કારણોસર ઇનકાર કરવાના નિર્ણયથી આદિવાસી સમાજમાં ભારે રોષ છે. આગામી દિવસોમાં આ નિર્ણય આદિવાસી બહુલ વિસ્તારોમાં એક મોટો રાજકીય મુદ્દો બને તેવી પૂરેપૂરી શક્યતા છે.
આ પણ વાંચો: તીજન બાઈ: આદિવાસી સમાજની દીકરી, જેની કળાને દુનિયાએ સલામ કરી
