2026નું વર્ષ પોણા ભાગનું વીતી ગયું છે. ગુજરાતમાં હાલ પૂર્વ મુખ્યમંત્રી શંકરસિંહ વાઘેલાનું સવર્ણોને માથે મેલું ઉપાડવાની ચેલેન્જનું નિવેદન ચર્ચામાં છે. ત્યારે દેશભરમાં સીવર, સેપ્ટિક ટેન્ક અને બંધ જગ્યાઓમાં સફાઈકર્મીઓએ જીવ ગુમાવ્યા તેનો આંકડો સામે આવ્યો છે. DASAM (Dalit Adivasi Shakti Adhikar Manch)એ જાન્યુઆરીથી 2 ઓક્ટોબર, 2026 વચ્ચે 20 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં થયેલા મોતનો રેકોર્ડ રાખ્યો છે. આનાથી ખબર પડે છે કે કેવી રીતે જાતિગત અસમાનતા, કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા શોષણ અને સુરક્ષા ઉપાયોની કમીના કારણે જોખમી સફાઈના કામમાં લોકોના જીવ જઈ રહ્યા છે.
જાન્યુઆરીથી 2 ઓક્ટોબર, 2026 વચ્ચે 20 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં જોખમી સફાઈ, સીવર, સેપ્ટિક-ટેન્ક, સીવેજ-ટ્રીટમેન્ટ અને આવી જ બીજી બંધ જગ્યાઓ પર કામ કરવા સાથે જોડાયેલા ઓછામાં ઓછા 125 મોત નોંધવામાં આવ્યા છે.
નવી દિલ્હીમાં 5 ઓક્ટોબરે જારી કરાયેલા એક નિવેદનમાં, સંગઠને સફાઈ કર્મચારીઓ, હાથથી મેલું ઉપાડનારા (મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જર્સ), કોન્ટ્રાક્ટ પર કામ કરતા મજૂરો, બાંધકામ કાર્યમાં લાગેલા મજૂરો, પ્રવાસી મજૂરો અને સફાઈ, જાળવણી, સમારકામ અને આનાથી જોડાયેલા કામો માટે જોખમી જગ્યાઓ પર મોકલવામાં આવેલા અન્ય લોકોના સતત થઈ રહેલી મોતની નિંદા કરી.
આ મોત સીવર, સેપ્ટિક ટેન્ક, સીવેજ-ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ (STP), મેનહોલ, સીવેજ ચેમ્બર, ડ્રેનેજ ટેન્ક, સ્લજ ટેન્ક, જમીનની નીચે બનેલી પાણીની ટેન્કો, કૂવાઓ અને આવી જ બીજી બંધ જગ્યાઓની અંદર થઈ. DASAM એ કહ્યું કે નોંધાયેલી ઘટનાઓથી જાતિ-આધારિત કામ સાથે જોડાયેલા ભેદભાવ, કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા શોષણ, અનૌપચારિક રોજગાર, સંસ્થાગત બેદરકારી, કાયદાને યોગ્ય રીતે લાગુ ન કરવા અને જોખમી સફાઈના કામને મશીનીકૃત કરવામાં સતત થઈ રહેલી નિષ્ફળતાની ખબર પડે છે.
આ પણ વાંચોઃ દેશમાં દર 45 કલાકે એક સફાઈકર્મીનું ગટરમાં મોત થાય છે
સંગઠને કહ્યું કે આ મોતને માત્ર દુર્ભાગ્યપૂર્ણ અકસ્માતો કે કોઈ વ્યક્તિની બેદરકારી તરીકે ન જોવા જોઈએ. આ મોત શાસન, મજૂરોની સુરક્ષા, કાયદો લાગુ કરવા અને સામાજિક ન્યાયની વ્યવસ્થાની નિષ્ફળતાને દર્શાવે છે.
સંગઠને કહ્યું કે મજૂરો એવી જગ્યાઓ પર જતા રહ્યા જ્યાં ઝેરી વાયુઓ જમા થઈ શકતા હતા અને ઓક્સિજનનું સ્તર ઝડપથી ઘટી શકતું હતું. ઘણી ઘટનાઓમાં, એક મજૂર ટેન્ક કે ચેમ્બરની અંદર પડી ગયો, જે બાદ બચાવવાના પ્રયાસમાં બીજી વ્યક્તિ વિના કોઈ સુરક્ષાએ અંદર જતી રહી. પછી તે વ્યક્તિ પણ એ જ જોખમી જગ્યાનો ભોગ બની ગઈ, જેનાથી એક પછી એક મોત થયા.
DASAM એ વારંવાર થતા આ મોતને એવી ઘટનાઓ ગણાવી જેને પહેલાથી સમજી શકાતી હતી અને જેને રોકી શકાતી હતી. સંગઠને કહ્યું કે હાથથી મેલું ઉપાડવા પર પ્રતિબંધ મૂકનારા અને પુનર્વસનની વ્યવસ્થા કરનારા કાનૂની માળખા છતાં, અને જોખમી સફાઈના કામમાં માર્યા ગયેલા મજૂરોના પરિવારોને વળતર આપવા અને મશીનીકરણ પર ભાર મુકનારા સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો છતાં આ મોત થયા રહ્યા.
સંગઠનના કુલ માસિક આંકડા અનુસાર, ફેબ્રુઆરીમાં એક, માર્ચમાં 25, એપ્રિલમાં 10, મેમાં 19, જૂનમાં 20, જુલાઈમાં 28, ઓગસ્ટમાં 10, સપ્ટેમ્બરમાં નવ અને ઓક્ટોબરમાં (2 ઓક્ટોબર સુધી) ત્રણ મોત થયા. તેમના કુલ રેકોર્ડમાં જુલાઈ સૌથી વધુ મોત વાળો મહિનો રહ્યો, ત્યારબાદ માર્ચનો નંબર આવે છે. DASAM એ કહ્યું કે પેટર્નથી ખબર પડે છે કે આ કોઈ અલગ-અલગ ઘટનાઓ નથી પરંતુ એક સતત બનેલું સંકટ છે, કારણ કે ફેબ્રુઆરી પછી દર મહિને મોત થતું રહ્યું.
રાજ્ય-વાર આંકડા અનુસાર, બિહારમાં 14, તમિળનાડુમાં 12, હરિયાણામાં 11, ઉત્તર પ્રદેશમાં 10, મેઘાલય અને ઓડિશામાં 9-9, મધ્ય પ્રદેશમાં 8, અસમ અને મહારાષ્ટ્રમાં 7-7, છત્તીસગઢમાં છ, દિલ્હી, પંજાબ અને રાજસ્થાનમાં 5-5, અને ગુજરાત તથા કર્ણાટકમાં 4-4 મોતો થઈ. ઝારખંડ, મિઝોરમ, પશ્ચિમ બંગાળ અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં 2-2 મોતો નોંધવામાં આવી, જ્યારે કેરળમાં 1 મોત થયું.
આ પણ વાંચોઃ ગુજરાતમાં છેલ્લી 4 મોટી દુર્ઘટનાઓમાં 12 સફાઈકાર્મીઓના મોત
આ ઘટનાઓ મ્યુનિસિપલ સિસ્ટમ, ખાનગી ઘરો, હોસ્પિટલો, ફેક્ટરીઓ, ઇન્ડસ્ટ્રિયલ યુનિટ્સ, રહેણાંક સોસાયટીઓ, કન્સ્ટ્રક્શન સાઇટ્સ, પ્રાઇવેટ રિસોર્ટ્સ અને સીવેજ-ટ્રીટમેન્ટ સુવિધાઓમાં થઈ. DASAM એ કહ્યું કે એટલા માટે આની જવાબદારી સરકારી અધિકારીઓ, પ્રાઇવેટ એમ્પ્લોયર્સ, કોન્ટ્રાક્ટર્સ, સબ-કોન્ટ્રાક્ટર્સ અને પ્રોપર્ટીના માલિકો પર આવે છે.
DASAM એ કહ્યું કે દરેક મામલાના તથ્યોના આધારે કાનૂની જવાબદારી નક્કી થવી જોઈએ. અધિકારીઓએ કર્મચારીઓને કામનું અલગ નામ આપીને સંબંધિત કાયદાઓથી બચવાનો પ્રયાસ ન કરવો જોઈએ. સંગઠને માગ કરી કે સફાઈ સાથે જોડાયેલા દરેક મોતના મામલામાં ‘મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ એક્ટ’, ‘ભારતીય ન્યાય સંહિતા’ ની સંબંધિત કલમો, લેબર કાયદાઓ અને જ્યાં પણ કાનૂની રીતે લાગુ હોય, ત્યાં ‘SC/ST (અત્યાચાર નિવારણ) એક્ટ’ હેઠળ યોગ્ય ગુનાહિત કેસો નોંધવામાં આવે.
તેણે સીવર, સેપ્ટિક ટેન્ક, STP, મેનહોલ, સ્લજ ટેન્ક, ડ્રેનેજ ચેમ્બર કે એવી જોખમી જગ્યાઓ પર મેન્યુઅલ રીતે ઉતરવા સાથે જોડાયેલી દરેક મોતની સ્વતંત્ર અને સમય-સીમાની અંદર ન્યાયિક તપાસની માગ કરી. સંગઠને કહ્યું કે જોખમી અને બંધ જગ્યાઓ પર કર્મચારીઓને મોકલનારા કોન્ટ્રાક્ટરો, નોકરીદાતાઓ, કંપનીના અધિકારીઓ, પ્રોપર્ટીના માલિકો અને જવાબદાર સરકારી અધિકારીઓ સામે યોગ્ય ગુનાહિત તપાસ અને કેસ ચલાવવામાં આવવો જોઈએ.
આ પણ વાંચોઃ કેન્દ્ર સરકારમાં કામ કરતા 66% સફાઈકર્મીઓ SC-ST-OBC વર્ગના
દરેક પ્રભાવિત પરિવારને કોઈ લાંબા કાનૂની વિવાદ વગર ઓછામાં ઓછા 30 લાખ મળવા જોઈએ. પાત્ર આશ્રિતોને સરકારી નોકરી અને લાગુ કાનૂની તથા ન્યાયિક નિર્દેશો અનુસાર પૂરી રીતે પુનર્વસન મળવું જોઈએ. પુનર્વસનમાં આવાસ, પેન્શન, શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય સેવા, આજીવિકામાં મદદ અને સામાજિક સુરક્ષા સામેલ હોવી જોઈએ.
DASAM એ માગ કરી કે જ્યાં પણ ટેકનિકલ રીતે શક્ય હોય, સીવર અને સેપ્ટિક ટેન્કની સફાઈ પૂરી રીતે મશીનોથી કરવામાં આવે. આમાં નગરપાલિકાઓ, પંચાયતો, પ્રાઇવેટ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ, હોસ્પિટલો, રહેણાંક સોસાયટીઓ, ફેક્ટરીઓ, કન્સ્ટ્રક્શનથી જોડાયેલી જગ્યાઓ, હોટેલો, રિસોર્ટ્સ, પ્રાઇવેટ ઘરો અને બીજી જગ્યાઓ પર દેશવ્યાપી સફાઈ ઓડિટની પણ માગ કરવામાં આવી.
આમાં પોલીસ, જિલ્લા વહીવટીતંત્ર, શ્રમ વિભાગો, નગર નિગમો, સરકારી વકીલો અને ન્યાયિક અધિકારીઓ માટે ‘મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ એક્ટ’, બંધ જગ્યાઓ પર કામ કરવાના જોખમો, જાતિથી જોડાયેલા પાસાઓ અને સુપ્રીમ કોર્ટના સંબંધિત નિર્દેશો પર ફરજિયાત તાલીમની માગ કરવામાં આવી.
આ પણ વાંચોઃ સુરતમાં અન્ડર ગ્રાઉન્ડ ટાંકી સાફ કરવા ઉતરેલા 4 સફાઈકર્મીઓના મોત
