શિક્ષણ સંસ્થાઓ ‘વિદ્યાર્થી’ નહીં, ‘અનુયાયી’ તૈયાર કરી રહી છે

કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીના એક તાજેતરના નિવેદને દેશના શિક્ષણ જગત, બૌદ્ધિક વર્ગ અને રાજકારણમાં એક નવી જ ગંભીર ચર્ચા છેડી દીધી છે. રાહુલ ગાંધીએ જાહેરમાં દાવો કર્યો હતો કે, “RSS દેશના યુવાનોને સ્વતંત્ર વિચારસરણી ધરાવતા ‘વિદ્યાર્થી’ બનવા નથી દેતું, પરંતુ તેમને પોતાની વિશિષ્ટ વિચારધારાના ‘અનુયાયી’ બનાવી રહ્યું છે.”

સામાન્ય રીતે રાજકીય આક્ષેપબાજીના ઘોંઘાટમાં આ પ્રકારનું નિવેદન કદાચ દબાઈ ગયું હોત અને લોકો તેને અણદેખ્યું કરી દેત, પરંતુ તાજેતરમાં ઉત્તર પ્રદેશના મેરઠ અને મુઝફ્ફરનગરમાં બનવા પામેલી એક ઘટનાએ આ બાબતને ફરી સપાટી પર લાવી દીધી છે.

આ બંને જિલ્લાઓમાં કાવડ યાત્રાના નામે તમામ શાળાઓ, કોલેજો અને મદ્રેસાઓને સળંગ 7 થી 10 દિવસ માટે સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવાનો વહીવટી આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. આ નિર્ણય બાદ રાહુલ ગાંધીની વાતની સત્યતા અને તેની પાછળ રહેલા ગંભીર સંકેતો અંગે દેશભરમાં પુનઃ વિચારણા શરૂ થઈ છે.

આ પણ વાંચો: ગુજરાતમાં 49 ટકા વિદ્યાર્થીઓ ધો. 12 સુધીનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શકતા નથી

કાવડ યાત્રા અને શિક્ષણની સતત ઉપેક્ષા

વહીવટીતંત્રે આ નિર્ણયના બચાવમાં એવો તર્ક રજૂ કર્યો છે કે કાવડ યાત્રા દરમિયાન રસ્તાઓ પર ભક્તોની ભારે ભીડ રહેશે અને વાહનવ્યવહાર ખોરવાઈ જવાથી વિદ્યાર્થીઓને શાળા-કોલેજ સુધી પહોંચવામાં ભારે મુશ્કેલી પડશે. પરંતુ જો આ વ્યવહારિક તર્કને સાચો માનવામાં આવે તો પછી તમામ સરકારી કચેરીઓ, ખાનગી કંપનીઓ, ફેક્ટરીઓ અને વેપાર-ધંધા પણ બંધ કરી દેવા જોઈતા હતા.

શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને આ રીતે દિવસો સુધી બંધ રાખવાનો નિર્ણય એવો સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે વર્તમાન સમાજ અને શાસન માટે શિક્ષણ હવે પ્રાથમિકતા યાદીમાં ખૂબ જ નીચે ધકેલાઈ રહ્યું છે.

આ કોઈ પહેલીવાર બનતી ઘટના નથી. ભૂતકાળના દસ્તાવેજો તરફ નજર કરીએ તો, આશરે 4 વર્ષ પહેલા ઉત્તર પ્રદેશના લખીમપુર ખેરી જિલ્લામાં શ્રાવણ મહિનાના દર સોમવારે શાળાઓ બંધ રાખવાનો વિવાદિત આદેશ છૂટ્યો હતો. એટલું જ નહીં, શાળાના શિક્ષકોને કાવડિયાઓની સેવા-શુશ્રૂષા કરવા માટે વિશિષ્ટ આદેશો અપાયા હતા. જ્યારે આ મુદ્દે ભારે હંગામો મચ્યો, ત્યારે તંત્ર દ્વારા એવો ખુલાસો કરવામાં આવ્યો કે શિક્ષકો માટે આ સેવા ‘સ્વેચ્છાએ’ હતી. પરંતુ સાથે જ તંત્ર દ્વારા સેવા આપનારા શિક્ષકોની એક યાદી પણ જાહેર કરવામાં આવી હતી, જેનો સીધો અર્થ એ થયો કે સેવા ન આપનારા શિક્ષકોના નામ પણ નોંધાઈ ચૂક્યા હતા.

આ પણ વાંચો: દાયકાઓ બાદ 100 પોલીસની સુરક્ષા વચ્ચે દલિતો મંદિરમાં પ્રવેશ્યાં

આ સિવાય બરેલી, હરિદ્વાર, ગાઝિયાબાદ, હાપુડ અને બદાઉં જેવા વિસ્તારોમાં પણ દર વર્ષે કાવડ યાત્રા દરમિયાન અઠવાડિયા સુધી શાળાઓ બંધ રાખવાની એક નવી પરંપરા બની ગઈ છે. જે દેશમાં શુક્રવારની નમાજ અડધો કલાક માટે રસ્તા પર પઢવામાં આવે તો દેશની પ્રગતિ રુંધાઈ જવાની ચર્ચાઓ થાય છે, તે જ દેશમાં દિવસો સુધી શિક્ષણ ઠપ્પ રહેવા છતાં કોઈ અવાજ ઉઠાવતું નથી.

શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ પર વૈચારિક કબજો?

આ આક્ષેપનો મુખ્ય આધાર એ સામાજિક વાસ્તવિકતા પર ટકેલો છે કે છેલ્લા 12 વર્ષોમાં દેશની તમામ ટોચની કેન્દ્રીય યુનિવર્સિટીઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ અને શિક્ષણ બોર્ડમાં વાઇસ ચાન્સેલર અને ડિરેક્ટર જેવા મહત્વના હોદ્દાઓ પર એક ખાસ વિચારધારાના લોકોને બેસાડવામાં આવ્યા છે.

છેલ્લા 10 વર્ષોમાં શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં શિક્ષકો અને અધ્યાપકોની ભરતી વખતે એ બાબતનું ખાસ ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું છે કે માત્ર ‘રાષ્ટ્રવાદી’ વિચારધારા ધરાવતા ઉમેદવારોની જ પસંદગી થાય. આ નીતિના કારણે પોતાના વિદ્યાર્થીકાળમાં મુક્ત વિચારો ધરાવતા ઘણા ઉમેદવારોએ નોકરી મેળવવા માટે કૃત્રિમ રીતે પોતાનું ‘રાષ્ટ્રવાદીકરણ’ કરવું પડ્યું છે.

આ પણ વાંચો: સવર્ણ છોકરીના પરિવારે તેના દલિત પ્રેમીને ઘરે બોલાવી પતાવી દીધો

જે શિક્ષકો આ ખાસ વિચારધારા સાથે સહમત નથી, તેઓ કાં તો તંત્રના દબાણ હેઠળ સંપૂર્ણપણે મૌન ધારણ કરી ચૂક્યા છે અથવા તો વર્ગખંડમાં ભણાવતી વખતે અત્યંત સાવધાનીપૂર્વક બોલવા માટે મજબૂર બન્યા છે, કારણ કે વર્ગખંડની અંદર પણ હવે રાષ્ટ્રવાદના ચોકીદારો બેસી ગયા છે.

રાષ્ટ્રવાદી વિચારસરણી સામે સવાલ ઉઠાવનાર અથવા અમુક વિવાદિત માનવામાં આવતા પુસ્તકો પુસ્તકાલયમાં રાખવા બદલ કોલેજના પ્રાચાર્યો અને શિક્ષકો સામે નિલંબન સહિતના આકરા પગલાં લેવામાં આવ્યા હોવાના અનેક દાખલા મોજૂદ છે.

વર્ગખંડ અને અભ્યાસક્રમ પર કડક સેન્સરશિપ

આજના સમયમાં શાળા અને કોલેજના વર્ગખંડો હવે મુક્ત વૈચારિક આદાન-પ્રદાનના સ્થળ રહેવાને બદલે એક ભયજનક વાતાવરણમાં ફેરવાઈ ગયા છે. આ પરિસ્થિતિ માત્ર સરકારી સંસ્થાઓ કે દિલ્હી યુનિવર્સિટી પૂરતી સીમિત નથી રહી, પરંતુ અશોકા અને જિંદાલ જેવી ખાનગી અને પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટીઓ સુધી વિસ્તરી ચૂકી છે.

વર્ગખંડનું સંચાલન મુખ્યત્વે તેના અભ્યાસક્રમ (Syllabus) દ્વારા થાય છે, અને હાલમાં આ અભ્યાસક્રમ પર અત્યંત કડક નજર રાખવામાં આવી રહી છે. અભ્યાસક્રમમાંથી જ્ઞાતિગત ભેદભાવ, જેન્ડર સમાનતા, સામાજિક સંઘર્ષ અને વિભાજનને લગતા ઐતિહાસિક પ્રસંગોને સેન્સર કરીને દૂર કરવામાં આવી રહ્યા છે. RSS જે લેખકો, વિચારકો અને ઈતિહાસકારોને વામપંથી (Leftist) માને છે, તેમના પુસ્તકો અને વિચારોને અભ્યાસક્રમમાંથી બહારનો રસ્તો બતાવવામાં આવી રહ્યો છે. પરિણામે, વિદ્યાર્થીઓ શિક્ષણના સૌથી મૂળભૂત હક એટલે કે ‘પ્રશ્ન પૂછવાની સ્વતંત્રતા’ અને વિવિધતાથી ભરેલા વિચારોને જાણવાના અધિકારથી સંપૂર્ણપણે વંચિત રહી જાય છે.

આ પણ વાંચો: દલિત ડેપ્યુટી CMના જિલ્લામાં જ દલિતો પાસે હાથથી મેલું ઉપડાવાયું!

સર્જનાત્મકતા અને વિચારોની વિવિધતાનો અંત

શૈક્ષણિક પરિસરો (Campuses) હંમેશા વર્ગખંડના પુસ્તકીય જ્ઞાન સિવાયના સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો, સંવાદો, સેમિનાર અને વ્યાખ્યાનો દ્વારા વિદ્યાર્થીઓને તેમની સર્જનાત્મકતા અને સ્વતંત્ર પ્રજ્ઞાને ખીલવવાની અનન્ય તકો પૂરી પાડતા આવ્યા છે. પરંતુ છેલ્લા 12 થી 13 વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન પરિસ્થિતિમાં વ્યાપક બદલાવ આવ્યો છે.

હવે યુનિવર્સિટી પરિસરમાં માત્ર એક જ વિચારધારાના પ્રચારકો, સમર્થકો કે વિચારકોને જ વક્તા તરીકે આમંત્રિત કરવામાં આવે છે. જો ભૂલથી પણ કોઈ સ્વતંત્ર વિચારક, તટસ્થ પત્રકાર કે વિદ્વાનને બોલાવવામાં આવે, તો તંત્ર અને સંગઠનોના દબાણ હેઠળ કાર્યક્રમના થોડા કલાકો પહેલા જ તેમને અનામંત્રિત કરી દેવામાં આવે છે. આ નીતિના પરિણામે વિદ્યાર્થીઓ જ્ઞાનના વૈવિધ્યસભર અનુભવોથી દૂર થઈ રહ્યા છે.

આ પણ વાંચો: સરકારી મંદિરોમાં પૂજારીની ભરતીમાં SC-ST-OBC ની બાદબાકીથી વિવાદ

બંધ માનસિકતા સામે બુદ્ધિનો જંગ

હળવે હળવે દેશની મુખ્ય પ્રવાહની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ RSS દ્વારા સંચાલિત સરસ્વતી શિશુ મંદિરોના વિસ્તૃત મોડેલમાં ફેરવાઈ રહી છે. બાળપણથી જ એક ચોક્કસ માનસિકતાનું અનુકૂલન (Conditioning) કરવાની આ દીર્ઘકાલીન પ્રક્રિયાના કારણે યુવાનો સ્વતંત્ર રીતે તાર્કિક વિચાર કરવાની પોતાની ક્ષમતા ગુમાવી બેસે છે. શિક્ષણનો વાસ્તવિક ધર્મ પ્રશ્ન કરવાની આઝાદી અને પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાનો છે.

આજે દેશનો યુવા વર્ગ એવી સ્થિતિમાં આવીને ઊભો રહ્યો છે જ્યાં એક તરફ લાકડીના જોરે વૈચારિક સમાનતા લાદનારા લોકો છે અને બીજી તરફ યુવાનોની પોતાની બુદ્ધિ છે. આ સંઘર્ષમાં ભવિષ્યમાં સ્વતંત્ર વિચારસરણી વિજયી બનશે કે પછી બંધ માનસિકતા, તે સમય જ બતાવશે.

આ પણ વાંચો: દલિત યુવતી પર રાઈસ મિલ એસોસિએશનના પૂર્વ પ્રમુખે રેપ કર્યો