PM મોદી એક તરફ આખા દેશમાં ‘મેક ઈન ઈન્ડિયા’ અને ‘વોકલ ફોર લોકલ’ નો મોટો પ્રચાર કરી રહ્યા છે, પરંતુ બીજી તરફ તેમના જ પોતાના સંસદીય મત વિસ્તાર વારાણસીમાં દેશની પ્રાચીન હાથશાળ કારીગરો અને વણકરો ભારે દયનીય સ્થિતિમાં જીવી રહ્યા છે. છેલ્લા 10 વર્ષમાં પીએમ મોદીના શાસનકાળ દરમિયાન વારાણસીના પરંપરાગત વણકરોના ઉત્પાદનો માટે યોગ્ય બજાર ન મળતા હેન્ડલૂમ વણકરોની સંખ્યા 5,000 થી ઘટીને માત્ર 900 રહી ગઈ છે.
સરકારની કથની અને કરણી વચ્ચેનો આ મોટો તફાવત છતો કરે છે કે કાગળ પરના મોટા નારાઓ અને વાસ્તવિક જમીની હકીકત વચ્ચે કેટલું મોટું અંતર છે. લોહતા, બજરડીહા, સરૈયા, શેલપુત્રી, સુજાબાદ અને રામનગર જેવા પરંપરાગત વિસ્તારોમાં હવે આંગળીના વેઢે ગણઈ શકાય એટલા વણકરો માંડ બચ્યા છે, જેઓ ભારે આર્થિક તંગી વચ્ચે પોતાના પરિવારનું ગુજરાન ચલાવવા મજબૂર બન્યા છે.
મોંઘા કાચા માલ અને પાવરલૂમનો બેવડો માર
વારાણસીના પરંપરાગત વણકરો આજે મોંઘવારી અને અસમાન સ્પર્ધાના કારણે પાયમાલ થઈ રહ્યા છે. વણકર દસ્તકાર મંચના પ્રદેશ પ્રમુખ ઈદરીસ અંસારીના જણાવ્યા મુજબ, પરિવહન ખર્ચ અને ભાડાં વધવાથી ઉત્પાદન ખર્ચમાં ભારે વધારો થયો છે, જેના કારણે તૈયાર માલ મોંઘો થઈ રહ્યો છે. નકખીઘાટના વણકર મનોજ જયસ્વાલ જણાવે છે કે વારાણસીના હેન્ડલૂમ પર માત્ર સાડીઓ જ નહીં પરંતુ દુપટ્ટા, સ્ટોલ, ડ્રેસ મટીરીયલ, સિલ્ક કુર્તા-પાયજામા ફેબ્રિક, હોમ ફર્નિશિંગ અને સજાવટી કાપડ પણ બનાવવામાં આવતા હતા. પરંતુ હવે આમાંથી 90% સામાન પાવરલૂમ પર બનવા લાગ્યો છે, જેના કારણે હેન્ડલૂમ વણકરોની રોજીરોટી છીનવાઈ રહી છે.
આ પણ વાંચો: રૂપાલના દલિતો જાતિવાદીઓના ત્રાસથી સામૂહિક હિજરત કરશે!
મદનપુરાના વણકર વાજિદ અંસારી ઉમેરે છે કે હેન્ડલૂમ માટે જરૂરી કાચો માલ અન્ય રાજ્યો કે વિદેશથી મગાવવો પડે છે, જેનાથી સાડીઓની મૂળ પડતર કિંમત વધી જાય છે. વારાણસીમાં સિંથેટિક ધાગા મુખ્યત્વે સુરતથી મગાવવામાં આવે છે, જ્યારે તાણા-વાણા કર્ણાટક અને ચીનથી આયાત થાય છે. બજરડીહાના વણકર આલમ અંસારીના જણાવ્યા મુજબ, 2016 માં તાણા-વાણાનો ભાવ 3,000 થી 4,000 રૂપિયા પ્રતિ કિલો હતો, જે આજે વધીને 8,000 થી 10,000 રૂપિયા પ્રતિ કિલો થઈ ગયો છે.
સામાન્ય ડીઝાઈનની એક હેન્ડલૂમ સાડીમાં 250 થી 300 ગ્રામ તાણા-વાણા વપરાય છે, જેથી સાડીની બનાવટ ખર્ચ જ 12,000 રૂપિયા સુધી પહોંચી જાય છે અને હોલસેલરને તે 15,000 રૂપિયામાં પડે છે. તેની સામે ગુજરાતથી આવતી સમાન ડિઝાઈનની સાડીઓ બજારમાં માત્ર 4,000 થી 5,000 રૂપિયામાં સરળતાથી મળી રહે છે. આ ભાવફેરના કારણે વારાણસીનો પરંપરાગત ઉદ્યોગ બજારની હરીફાઈમાં ટકી શકતો નથી.
આ પણ વાંચો: સૌથી વધુ વસ્તી છતાં પંજાબમાં દલિતો રાજકીય રીતે નબળાં કેમ?
દાયકાઓ પછી સરકારી આશ્વાસન અને અસંવેદનશીલતા
પીએમ મોદીના 10 વર્ષના શાસન બાદ હવે વણકરોની માંગ પર સરકાર દાવો કરી રહી છે કે રમના ખાતે ‘સંત કબીર ટેક્સટાઈલ પાર્ક’ નું કામ ચાલુ કરવામાં આવ્યું છે, જેનાથી સ્થિતિ સુધરવાની આશા છે. વણકર સેવા કેન્દ્રના મદદનીશ ઋષિકેશ મનોહર દેસાઈ જણાવે છે કે દેશભરમાં પ્રદર્શનો અને મેળાઓ યોજીને બજાર આપવાનો પ્રયાસ કરાય છે અને નેશનલ હેન્ડલૂમ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન દ્વારા ઓરિજિનલ દોરા પર 15% સુધીની સબસિડી આપવામાં આવે છે. જોકે, આ સરકારી યોજનાઓ અને આશ્વાસનો સામાન્ય વણકર સુધી પહોંચવામાં નિષ્ફળ નીવડ્યા છે, જેના કારણે આ વિસ્તારના વણકરો સતત આ વ્યવસાય છોડી રહ્યા છે.
આ પણ વાંચો: અયોધ્યામાં દલિત સાંસદના પોસ્ટર પર સાધુ-સંતોએ ચંપલ મારતા વિવાદ
ભવ્ય સમારંભો સામે જમીની વાસ્તવિકતા જુદી
એક તરફ વારાણસીના હજારો વણકરો ભૂખમરા અને આર્થિક સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ હેન્ડલૂમ ડે નિમિત્તે રાષ્ટ્રપતિ ભવનના સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર (RBCC) ખાતે યોજાયેલા ભવ્ય સમારંભમાં વારાણસીના ટેક્સટાઈલ ડિઝાઇનર પદ્મશ્રી શ્રીભાસ ચંદ્ર સુપકારને કાશીનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા આમંત્રણ અપાયું હતું.
આ પ્રકારના ભવ્ય સમારંભો અને એવોર્ડ શો દ્વારા સરકાર પોતાની છબી ચમકાવવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ વડાપ્રધાન મોદીના પોતાના જ સંસદીય ક્ષેત્રમાં કાશીની ઐતિહાસિક ઓળખ સમાન બનારસી હેન્ડલૂમ સાડી અને તેને બનાવનારા શ્રમિક કારીગરો અંતિમ શ્વાસ લઈ રહ્યા છે. જો સરકાર સસ્તા કાચા માલ અને સત્તાવાર યોગ્ય બજારની વ્યવસ્થા નહીં કરે તો ભારતની આ સદીઓ જૂની ધરોહર માત્ર ઇતિહાસના પાનાઓ સુધી જ સીમિત રહી જશે.
આ પણ વાંચો: વણકરે માચીસ બોક્સમાં સમાઈ જાય તેવી 5.5 મીટરની સાડી બનાવી
